Дар таърихи рушди афкори миллӣ ва худшиносии фарҳангию маърифатии халқҳои ҷаҳон, хусусан, дар марҳалаҳои гузариш аз як низоми иҷтимоӣ ба низоми дигар, ҳамеша осоре ба вуҷуд омадаанд, ки на танҳо арзиши адабӣ, балки аҳаммияти амиқи таърихӣ ва сиёсӣ доштаанд. Ин гуна осор, одатан, дар шароите эҷод мегарданд, ки худи масъалаи «будан ё набудан»-и миллат ба таври ҷиддӣ матраҳ мегардад ва зиёиён худро масъул эҳсос мекунанд, ки ба ин саволи муҳим ҷавоби мустанад ва далелнок диҳанд. Барои миллати тоҷик, чунин як асари сарнавиштсоз, бешубҳа, «Намунаи адабиёти тоҷик»-и Садриддин Айнӣ мебошад, ки дар нимаи аввали асри XX дар шароити ниҳоят мураккаби сиёсӣ ва фарҳангӣ таълиф гардидааст.
Дар зоҳир, «Намунаи адабиёти тоҷик» як маҷмуаи интихобии осори адабӣ аз давраҳои гуногуни таърихӣ мебошад, ки дар он намунаҳои ашъор ва осори мансури шоирону мутафаккирони форсу тоҷик гирдоварӣ шудаанд. Аммо таҳлили амиқи сохтор, тартиб ва мазмуни ин асар нишон медиҳад, ки он фаротар аз як маҷмуаи одӣ буда, як барномаи мукаммали фарҳангӣ ва як ҳуҷҷати огоҳонаи ҳувиятсозӣ мебошад. Устод Айнӣ бо ин асар на танҳо мехост адабиёти гузаштаро муаррифӣ кунад, балки дар асл, талош мекард, ки мавҷудияти таърихии миллати тоҷикро бо далелҳои раднопазир исбот намояд.
Барои дарки дурусти ин ҳадаф, пеш аз ҳама, бояд ба шароити таърихие, ки дар он «Намунаи адабиёти тоҷик» таълиф гардид, таваҷҷуҳ кард. Оғози асри XX барои халқҳои Осиёи Марказӣ, аз ҷумла, тоҷикон давраи пуртазод ва пуртаҳаввул буд. Ин давра бо суқути аморати Бухоро, ташаккули сохторҳои нави сиёсӣ ва пайдоиши равияҳои гуногуни идеологӣ тавсиф мешавад. Дар ҳамин замина, масъалаи тақсимоти миллӣ ва муайян кардани ҳувияти этникӣ ва фарҳангии халқҳо ба яке аз масъалаҳои марказӣ табдил ёфт.
Дар чунин шароит, бархе равияҳои сиёсӣ ва илмӣ кӯшиш мекарданд, ки мавҷудияти тоҷиконро ҳамчун як миллати мустақил зери шубҳа баранд. Забони тоҷикӣ (форсӣ) дар баъзе муҳитҳо ҳамчун як забони «ғайримаҳаллӣ» ё «меросӣ» муаррифӣ мешуд ва талошҳо барои маҳдуд кардани доираи истифодаи он низ ба назар мерасиданд. Ин равандҳо на танҳо ба фарҳанг, балки ба худшиносии миллӣ низ таъсири манфӣ мерасонданд.
Дар чунин вазъият, зарурати исботи мавҷудияти миллат ба миён омад. Аммо ин исбот бояд на бо сухану шиор, балки бо далел сурат мегирифт. Дар ин ҷо адабиёт ба як абзори муҳим табдил ёфт, зеро адабиёт на танҳо як шакли эҷоди бадеӣ, балки як ҳуҷҷати таърихӣ низ мебошад, ки метавонад мавҷудияти як халқ ва сатҳи рушди фарҳангии онро нишон диҳад.
Садриддин Айнӣ, ки худ шоҳиди бевоситаи ин равандҳо буд, хеле хуб дарк мекард, ки барои ҳифзи ҳувияти миллӣ бояд мероси адабии гузашта ба таври низомманд ҷамъоварӣ ва муаррифӣ карда шавад. Ӯ медонист, ки агар ин кор анҷом дода нашавад, эҳтимоли аз даст рафтани қисме аз ин мерос вуҷуд дорад. Аз ин рӯ, «Намунаи адабиёти тоҷик» ҳамчун як ҷавоби мустақим ба ин таҳдидҳо ба вуҷуд омад.
Дар муқаддимаи асар, ки бо як эҳсоси баланди масъулияти таърихӣ навишта шудааст, устод Айнӣ ба таври ошкоро ишора мекунад, ки мақсади ӯ нишон додани мавҷудияти адабиёти тоҷик ва ҳифзи он аз нестшавӣ мебошад. Ин гуфтаҳо нишон медиҳанд, ки муаллиф ба кори худ на танҳо ҳамчун фаъолияти илмӣ ё адабӣ, балки ҳамчун як рисолати миллӣ менигарист.
Дар ин замина, бояд таъкид кард, ки «Намунаи адабиёти тоҷик» на танҳо як асари илмӣ, балки як санади таърихӣ мебошад. Он на танҳо гузаштаро муаррифӣ мекунад, балки ба ташаккули оянда низ таъсир мерасонад. Ин асар ба як навъ пули иртибот миёни гузашта ва ҳозира табдил меёбад, ки тавассути он наслҳои нав метавонанд бо мероси фарҳангии худ ошно шаванд.
Дар баробари ин, бояд ба он низ таваҷҷуҳ кард, ки тарзи пешниҳоди мавод дар асар худ як масъалаи муҳим аст. Устод Айнӣ осорро ба таври тасодуфӣ ҷамъ наовардааст, балки онҳоро бо як тартиби мушаххаси таърихӣ ҷойгир кардааст. Ин тартиб нишон медиҳад, ки муаллиф мехоҳад як тасвири пайваста ва мантиқии рушди адабиёти тоҷикро пешниҳод намояд. Ин пайдарҳамӣ, дар асл, таърихи адабиро ташкил медиҳад, ки дар он ҳар як муаллиф ҳамчун як ҳалқаи занҷири тамаддун муаррифӣ мешавад.
Маҳз ҳамин ҷанба аст, ки «Намунаи адабиёти тоҷик»-ро ба як асари канонсоз табдил медиҳад. Устод Айнӣ бо интихоби худ муайян мекунад, ки кадом муаллифон ва осор бояд ҳамчун намояндагони асосии адабиёти тоҷик эътироф шаванд. Ин интихоб на танҳо аҳаммияти адабӣ, балки аҳаммияти идеологӣ низ дорад, зеро он ба ташаккули тасаввури умумӣ дар бораи адабиёти миллӣ таъсир мерасонад.
Дар ҳамин замина, метавон гуфт, ки «Намунаи адабиёти тоҷик» дар сатҳи амиқтар як таҳқиқоти таърихӣ низ маҳсуб меёбад ва дар сатҳи боз ҳам амиқтар, он як барномаи сиёсӣ ва фарҳангӣ мебошад, ки ҳадафаш ташаккули худшиносии миллӣ аст.
Ин аст, ки барои дарки воқеии аҳаммияти ин асар, онро бояд на танҳо ҳамчун як китоби адабӣ, балки ҳамчун як падидаи таърихию фарҳангӣ баррасӣ кард. Танҳо дар ин сурат мо метавонем дарк намоем, ки чаро «Намунаи адабиёти тоҷик» то имрӯз аҳаммияти худро нигоҳ доштааст ва чаро он ҳамчун яке аз асарҳои бунёдии фарҳанги тоҷик шинохта мешавад.
СОХТАНИ КАНОНИ АДАБӢ ВА ТАШАККУЛИ ҲУВИЯТИ МИЛЛӢ
Дар илмҳои муосири гуманитарӣ, хусусан, дар адабиётшиносӣ ва фарҳангшиносӣ, мафҳуми «канон» ба маҷмуаи он осор ва муаллифон ишора мекунад, ки ҳамчун намунаҳои беҳтарин ва намояндагони асосии як анъанаи фарҳангӣ пазируфта шудаанд. Аммо канон худ аз худ ба вуҷуд намеояд ва он ҳамеша натиҷаи интихоби огоҳона, равандҳои иҷтимоӣ ва аксаран муборизаҳои идеологӣ мебошад. Ба ҳамин маънӣ, ҳар як канон, дар асл, як навъ «сохтмон» аст, на инъикоси бетарафи воқеият.
Маҳз аз ҳамин нуқтаи назар, «Намунаи адабиёти тоҷик»-ро метавон ҳамчун як амали огоҳонаи канонсозӣ баррасӣ кард. Устод Айнӣ дар ин асар на танҳо осорро гирд меорад, балки бо интихоби мушаххаси худ, бо тартиби пешниҳод ва бо шарҳу тавзеҳот, як тасвири муайяни адабиёти тоҷикро месозад. Ин тасвир, дар навбати худ, ба як навъ таърихи расмии адабиёт табдил меёбад, ки дар зеҳни хонанда ҳамчун ҳақиқати бебаҳс ҷой мегирад.
Яке аз ҷанбаҳои муҳим дар ин раванд тартиби таърихии мавод мебошад. Устод Айнӣ адабиёти тоҷикро аз давраҳои қадим оғоз карда, онро ба шакли як раванди пайваста ва муттасил пешниҳод мекунад. Дар саҳифаҳои аввали қисмати асосии асар мо мебинем, ки муаллиф аз устод Рӯдакӣ оғоз мекунад ва баъдан ба дигар шоирону мутафаккирон мегузарад. Ин интихоби ибтидоӣ бисёр маънодор аст.
Устод Рӯдакӣ дар ин ҷо на танҳо ҳамчун як шоир, балки рамзи оғози адабиёти тоҷик мебошад. Бо гузоштани устод Рӯдакӣ дар сароғози ин силсила, устод Айнӣ ҳушдор медиҳад, ки адабиёти тоҷик дорои решаҳои қадимӣ ва бунёди мустаҳкам аст. Ин паём дар шароити он замон, ки мавҷудияти тоҷикон зери шубҳа буд, аҳаммияти фавқулода дошт.
Пас аз Рӯдакӣ, силсилаи муаллифон ба таври мантиқӣ идома меёбад. Дар ин силсила шахсиятҳое чун Абуалӣ ибни Сино, Носири Хусрав, Фирдавсӣ, Камоли Хуҷандӣ ва дигарон ҷой доранд. Ин ҷо низ интихоби муаллифон тасодуфӣ нест. Ҳамаи онҳо на танҳо аз нигоҳи адабӣ, балки аз нигоҳи фарҳангӣ ва тамаддунӣ аҳаммияти бузург доранд. Онҳо намояндагони он анъанаи бузурги форсӣ-тоҷикӣ мебошанд, ки дар тӯли асрҳо ташаккул ёфтааст.
Ҷанбаи дигари муҳим ин аст, ки устод Айнӣ дар мавриди баъзе шоирон ва мутафаккирон, ба нақши онҳо дар рушди илм, фалсафа ва фарҳанг ишора мекунад. Ин шарҳҳо нишон медиҳанд, ки муаллиф мехоҳад на танҳо осори онҳоро муаррифӣ кунад, балки аҳаммияти онҳоро барои тамаддуни миллӣ таъкид намояд.
Ба ин тартиб, устод Айнӣ кӯшиш мекунад, ки аз ҳар як муаллиф намунаҳое пешниҳод кунад, ки на танҳо аз нигоҳи бадеӣ, балки аз нигоҳи маънавӣ ва ахлоқӣ низ аҳаммият дошта бошанд. Ин равиш нишон медиҳад, ки ӯ адабиётро на танҳо ҳамчун санъат, балки ҳамчун воситаи тарбия ва ташаккули шуури ҷамъиятӣ мебинад.
Дар ҳамин замина, метавон гуфт, ки «Намунаи адабиёти тоҷик» як асари педагогӣ низ мебошад. Зеро хонанда тавассути мутолиаи ин асар на танҳо бо адабиёт шинос мешавад, балки як тасаввури муайян дар бораи таърих, фарҳанг ва ҳатто ахлоқи миллӣ ба даст меорад.
Ин ҷо боз як ҷанбаи муҳим ба миён меояд: робитаи миёни адабиёт ва миллат. Дар назарияҳои муосири миллатсозӣ таъкид мешавад, ки миллатҳо на танҳо дар асоси омилҳои сиёсӣ ё иқтисодӣ, балки дар асоси омилҳои фарҳангӣ ва маънавӣ ташаккул меёбанд. Адабиёт дар ин раванд нақши калидӣ дорад, зеро он забон, арзишҳо ва хотираи умумиро ташаккул медиҳад.
Садриддин Айнӣ бо «Намунаи адабиёти тоҷик» маҳз ҳамин корро анҷом медиҳад. Ӯ тавассути адабиёт як фазои муштараки маънавиро ба вуҷуд меорад, ки дар он тоҷикон метавонанд худро ҳамчун як ҷомеаи воҳид эҳсос кунанд. Ин фазо на танҳо ба гузашта, балки ба ҳозира ва оянда низ таъсир мерасонад.
Дар натиҷа, метавон гуфт, ки «Намунаи адабиёти тоҷик» як асари канонсоз аст, ки тавассути он устод Айнӣ на танҳо адабиётро муаррифӣ мекунад, балки миллатро муаррифӣ месозад. Ӯ нишон медиҳад, ки тоҷикон кӣ ҳастанд, аз куҷо омадаанд ва чӣ гуна анъанаи фарҳангӣ доранд. Ин таъриф, дар навбати худ, ба ташаккули шуури миллӣ мусоидат мекунад.
Маҳз ҳамин ҷанба аст, ки «Намунаи адабиёти тоҷик»-ро ба як асари беназир табдил медиҳад. Он дар шароити мураккаби таърихӣ тавонист нақши ҳалкунанда дар ташаккули ҳувияти миллӣ бозад.
ХОТИРАИ ФАРҲАНГӢ ВА ЗАМИНАҲОИ ТАШАККУЛИ ШУУРИ МИЛЛӢ
Дар таҳқиқоти муосири фарҳангшиносӣ ва ҷомеашиносӣ яке аз мафҳумҳои калидӣ, ки барои дарки равандҳои миллатсозӣ ва худшиносии ҷамъиятӣ истифода мешавад, мафҳуми «хотираи фарҳангӣ» мебошад. Ин мафҳум ба маҷмуаи донишҳо, арзишҳо, рамзҳо ва таҷрибаҳое ишора мекунад, ки як ҷомеа онҳоро аз гузашта мерос гирифта, тавассути воситаҳои гуногун, аз ҷумла, адабиёт ба наслҳои оянда интиқол медиҳад. Хотираи фарҳангӣ на танҳо як захираи иттилоотӣ, балки як механизми фаъол аст, ки ба ташаккули ҳувият, ҷаҳонбинӣ ва худогоҳии инсон таъсир мерасонад.
Аз ҳамин нуқтаи назар, «Намунаи адабиёти тоҷик»-и Садриддин Айнӣ на танҳо як маҷмуаи осори адабӣ, балки як лоиҳаи бузурги сохтани хотираи фарҳангии миллат мебошад. Дар шароите, ки робитаи табиии наслҳо бо мероси гузашта халалдор гардида буд, устод Айнӣ кӯшиш мекунад, ки ин робитаро аз нав барқарор намояд ва гузаштаҳоро ба як ҷузъи фаъоли шуури муосир табдил диҳад.
Дар ин раванд, муҳимтарин хусусияти «Намунаи адабиёти тоҷик» дар он зоҳир мегардад, ки асар гузаштаҳоро танҳо ҳамчун як воқеияти таърихӣ пешниҳод намекунад, балки онҳоро ба як манбаи маънавӣ ва ҳувиятсоз табдил медиҳад. Яъне, хонанда бо мутолиаи ин асар на танҳо дар бораи шоирону мутафаккирони гузашта маълумот мегирад, балки худро ҳамчун як идомадиҳандаи он анъана эҳсос мекунад. Ин эҳсос маҳз асоси шуури миллӣ мебошад.
Ин ҷо як масъалаи бисёр муҳимми фалсафӣ ба миён меояд: муносибати миёни гузашта ва ҳозира. Дар бисёр ҳолатҳо, гузашта ҳамчун чизе дида мешавад, ки ба поён расидааст ва танҳо барои омӯзиш аҳаммият дорад. Аммо дар «Намунаи адабиёти тоҷик» гузашта ба як қувваи зинда табдил меёбад, ки ба ҳозира таъсир мерасонад. Ин равиш нишон медиҳад, ки барои устод Айнӣ таърих на танҳо як мавзуи омӯзиш, балки як сарчашмаи неру барои ташаккули ҳувият аст. Дар ҳамин замина, метавон гуфт, ки «Намунаи адабиёти тоҷик» як асари таърихсоз аст.
Ҷанбаи дигари муҳим ин аст, ки хотираи фарҳангӣ ҳамеша интихобӣ аст. Яъне, на ҳамаи воқеаҳо ва на ҳамаи шахсиятҳо ба он дохил мешаванд. Он чизҳое интихоб мешаванд, ки барои ташаккули ҳувият муҳим шуморида мешаванд. Дар «Намунаи адабиёти тоҷик» низ мо ҳамин равандро мебинем. Устод Айнӣ аз миёни ҳазорҳо шоир ва мутафаккир, онҳоеро интихоб мекунад, ки метавонанд ҳамчун рамзҳои фарҳангӣ хизмат кунанд.
Ин рамзҳо дар шуури ҷамъиятӣ нақши калидӣ доранд. Онҳо ба як навъ «нишонаҳои ҳувият» табдил меёбанд, ки тавассути онҳо одамон худро мешиносанд. Масалан, Рӯдакӣ на танҳо як шоир, балки рамзи оғози адабиёти тоҷик аст; Фирдавсӣ рамзи ҳифзи таърих ва забон аст; Ибни Сино рамзи илму дониш аст. Ин рамзсозӣ худ як ҷузъи муҳимми раванди миллатсозӣ мебошад.
Дар баробари ин, бояд таъкид кард, ки «Намунаи адабиёти тоҷик» танҳо ба гузашта нигаронида нашудааст. Он, ҳамчунин, ба оянда нигаронида шудааст. Устод Айнӣ мехоҳад, ки ин мерос ба наслҳои нав интиқол ёбад ва дар ташаккули онҳо нақш бозад. Ба ҳамин маънӣ, асар дорои як ҷанбаи тарбиявӣ низ мебошад. Он хонандаро на танҳо бо гузашта ошно мекунад, балки ӯро ба андеша дар бораи ҳувият, масъулият ва нақши худ дар ҷомеа водор месозад.
Ин ҷанбаи тарбиявӣ, махсусан, дар шароити он замон аҳаммияти калон дошт. Ҷомеаи тоҷик дар марҳалаи гузариш қарор дошт ва зарурати ташаккули як шуури нави миллӣ ба миён омада буд. «Намунаи адабиёти тоҷик» дар ин раванд нақши як дастури маънавиро иҷро мекард, ки тавассути он арзишҳои асосии фарҳангӣ ба наслҳои нав интиқол дода мешуданд.
Дар ҳамин замина, метавон гуфт, ки Садриддин Айнӣ дар ин асар на танҳо ҳамчун як муҳаққиқ, балки ҳамчун як меъмори шуури миллӣ баромад мекунад. Ӯ кӯшиш мекунад, ки тавассути адабиёт як ҷаҳонбинии мушаххасро ташаккул диҳад, ки дар он миллат, таърих ва фарҳанг ҳамчун арзишҳои асосӣ ҷой дошта бошанд.
САНАДИ ИДЕОЛОГӢ
Дар таҳқиқи осори бузурги фарҳангӣ, махсусан, онҳое, ки дар марҳалаҳои ҳассоси таърихӣ эҷод шудаанд, наметавон танҳо ба ҷанбаҳои адабӣ ва бадеии онҳо маҳдуд шуд. Зеро чунин осор, одатан, дар худ на танҳо зебоии сухан, балки як низоми мураккаби маъноҳо, мавқеъгириҳо ва ҳадафҳои идеологиро низ таҷассум мекунанд. «Намунаи адабиёти тоҷик»-и Садриддин Айнӣ низ аз ҷумлаи ҳамин гуна асарҳоест, ки таҳлили амиқи он бидуни дарназардошти заминаҳои сиёсӣ ва идеологии замони таълифаш номумкин аст.
Мо гуфтем, ки ин асар дар шароите ба вуҷуд омадааст, ки масъалаи мавҷудияти миллати тоҷик ва ҳаққи он ба ҳувияти мустақил ба таври ҷиддӣ зери шубҳа қарор дошт. Дар чунин фазо, ҳар як иқдоми фарҳангӣ, ҳар як таҳқиқ ва ҳар як асари илмӣ ба таври худкор хусусияти сиёсӣ мегирифт. Ба ибораи дигар, дар он шароит адабиёт ба як унсури муборизаи идеологӣ табдил ёфта буд.
Садриддин Айнӣ ҳамчун як зиёии огоҳ ва таҷрибадор ин воқеиятро хеле хуб дарк мекард. Ӯ медонист, ки барои ҳифзи ҳувияти миллӣ ва исботи мавҷудияти миллат, бояд ба як шакли мубориза рӯ овард, ки ҳам илмӣ бошад ва ҳам қотеъ. «Намунаи адабиёти тоҷик» маҳз чунин шакли мубориза мебошад.
Яке аз масъалаҳои асосӣ дар ин замина, масъалаи легитиматсияи миллат (легитиматсия маънои «қобили қабул шудан» ва «ҳуқуқӣ дониста шудан»-ро дорад – С. Э.) мебошад. Легитиматсия, дар маънои васеъ, ба он ишора мекунад, ки як воҳиди иҷтимоӣ ё сиёсӣ (дар ин ҷо миллат) бояд мавҷудияти худро бо далелҳои қобили қабул асоснок намояд. Дар шароити солҳои 1920-1930, ки масъалаи тақсимоти миллӣ ва ташаккули давлатҳои миллӣ дар Осиёи Марказӣ матраҳ буд, чунин легитиматсия аҳаммияти ҳаётӣ дошт.
«Намунаи адабиёти тоҷик» маҳз ҳамин вазифаро иҷро мекунад. Устод Айнӣ бо пешниҳоди як маҷмуаи мураттаби осори адабӣ, ки таърихи чандинсола дорад, нишон медиҳад, ки тоҷикон дорои як фарҳанги бой ва як анъанаи адабии мустақил мебошанд. Ин далел, дар навбати худ, ба хулосаи муҳим меорад: агар миллат дорои чунин мерос бошад, пас он ҳаққи мавҷудият ва рушди мустақилро дорад.
Дар ин ҷо бояд ба як нуктаи бисёр муҳим таваҷҷуҳ кард: устод Айнӣ ин корро ба таври мустақим ва ошкоро анҷом намедиҳад. Ӯ намегӯяд, ки «мо миллат ҳастем ва бояд чунин бошем». Баръакс, ӯ далелҳоро пешниҳод мекунад ва хонандаро ба чунин хулоса меорад. Ин равиш, ки онро метавон «стратегияи ғайримустақими идеологӣ» номид, хеле муассир аст, зеро он ба хонанда имконият медиҳад, ки худаш ба натиҷа расад.
Дар ҳамин замина, бояд ба нақши устод Айнӣ ҳамчун зиёӣ-сиёсатмадор таваҷҷуҳ кард. Гарчанде ки ӯ бештар ҳамчун нависанда ва муҳаққиқ шинохта мешавад, аммо фаъолияти ӯ нишон медиҳад, ки ӯ дар асл як шахсияти дорои тафаккури сиёсӣ низ буд. Ӯ медонист, ки дар шароити тағйироти бузурги таърихӣ, зиёӣ наметавонад танҳо нозири воқеаҳо бошад, ӯ бояд иштирокчии фаъоли равандҳо низ гардад.
«Намунаи адабиёти тоҷик» маҳз натиҷаи чунин мавқеъгирӣ мебошад. Устод Айнӣ бо ин асар ба як масъалаи муҳими сиёсӣ – масъалаи ҳувияти миллӣ посух медиҳад. Ӯ бо истифода аз адабиёт ба як масъалаи амиқи сиёсӣ дахолат мекунад.
Дар ин ҷо мо бо як падидаи муҳим рӯ ба рӯ мешавем: табдили адабиёт ба сиёсат. Ин маънои онро надорад, ки адабиёт ба як василаи таблиғотӣ табдил ёфтааст. Баръакс, ин нишон медиҳад, ки адабиёт дорои иқтидори бузургест, ки метавонад ба масъалаҳои муҳимми иҷтимоӣ ва сиёсӣ таъсир расонад.
Ҷанбаи дигари муҳим, муносибати асар ба масъалаи забон мебошад. Забон яке аз унсурҳои асосии ҳувияти миллӣ аст ва дар бисёр мавридҳо, баҳсҳо дар бораи миллат маҳз дар атрофи забон сурат мегиранд. Дар «Намунаи адабиёти тоҷик» забони тоҷикӣ-форсӣ ҳамчун як забони дорои таърихи бой ва имкониятҳои бузурги ифодаи фикр муаррифӣ мешавад. Ин муаррифӣ худ як навъ изҳороти сиёсӣ аст, зеро он ба ҳифзи мақоми забон мусоидат мекунад.
Дар баробари ин, бояд таъкид кард, ки «Намунаи адабиёти тоҷик» ба як навъ «ҳуҷҷати фарҳангӣ» табдил меёбад, ки метавонад дар баҳсҳои сиёсӣ ҳамчун далел истифода шавад. Яъне, он на танҳо як китоб, балки як манбаи эътимоднок барои исботи мавҷудияти миллат аст.
Дар натиҷа, метавон ба хулоса омад, ки «Намунаи адабиёти тоҷик» на танҳо як асари фарҳангӣ, балки як абзори муҳим дар раванди ташаккули давлатдории миллӣ мебошад. Он ба ташаккули як ҷаҳонбинии мушаххас мусоидат мекунад, ки дар он миллат, таърих ва фарҳанг ҳамчун арзишҳои асосӣ пазируфта мешаванд.
Маҳз ҳамин ҷанба аст, ки устод Айниро аз як муҳаққиқи оддӣ фарқ мекунад.
ЗАМИНАИ ТАҶРИБАИ ҶАҲОНИИ МИЛЛАТСОЗӢ
Баррасии амиқи «Намунаи адабиёти тоҷик»-и Садриддин Айнӣ нишон медиҳад, ки ин асарро наметавон танҳо дар доираи таърихи адабиёти тоҷик ё ҳатто фарҳанги миллӣ маҳдуд кард. Баръакс, он бояд ҳамчун як падидаи васеътари тамаддунӣ баррасӣ шавад, ки бо равандҳои умумии миллатсозӣ ва ташаккули ҳувият дар дигар кишварҳо ва минтақаҳо робитаи зич дорад. Маҳз тавассути чунин муқоиса, аҳаммияти воқеии ин асар ва ҷойгоҳи он дар таърихи афкори инсонӣ боз ҳам равшантар мегардад.
Дар таърихи Аврупо ва дигар минтақаҳои ҷаҳон, махсусан, дар асрҳои XVIII-XIX, равандҳои эҳёи миллӣ ба таври васеъ ба мушоҳида мерасанд. Дар ин равандҳо, зиёиён нақши ҳалкунанда доштанд, зеро онҳо бо истифода аз забон, адабиёт ва таърих кӯшиш мекарданд, ки барои миллатҳои худ як ҳувияти мушаххас ва устувор ба вуҷуд оранд. Яке аз воситаҳои асосии ин раванд маҳз ҷамъоварӣ ва муаррифии мероси адабӣ буд.
Масалан, дар Чехия, дар давраи эҳёи миллӣ, зиёиёне чун Йозеф Добровский ва Йозеф Юнгманн ба ҷамъоварӣ ва таҳияи луғатҳо, антологияҳо ва таҳқиқоти адабӣ машғул шуданд, то мавҷудияти забон ва фарҳанги чехиро исбот намоянд. Дар Венгрия низ чунин раванд ба амал омад, ки дар он адабиёт ба як воситаи асосии ташаккули ҳувияти миллӣ табдил ёфт. Дар кишварҳои ҳавзаи Балкан, махсусан, дар Сербия ва Булғория, ҷамъоварии осори фолклорӣ ва адабӣ ҳамчун як қадами муҳим дар роҳи миллатсозӣ арзёбӣ мешуд.
Дар ҳамаи ин ҳолатҳо, мо бо як механизми муштарак рӯ ба рӯ мешавем: адабиёт ҳамчун асоси исботи миллат. Яъне, миллат на танҳо дар заминаи сиёсӣ, балки, пеш аз ҳама, дар заминаи фарҳангӣ ва маънавӣ ташаккул меёбад. Ин равандро метавон ҳамчун «сохтани миллат тавассути матн» тавсиф кард.
Агар «Намунаи адабиёти тоҷик»-ро дар ҳамин замина баррасӣ кунем, мебинем, ки кори Садриддин Айнӣ бо ин таҷрибаҳо ҳамсон аст. Ӯ низ, мисли зиёиёни аврупоӣ, кӯшиш мекунад, ки тавассути ҷамъоварӣ ва муаррифии мероси адабӣ, мавҷудияти миллатро исбот намояд. Аммо дар баробари ин, кори ӯ дорои хусусиятҳои хоси худ низ мебошад.
Якум, шароите, ки дар он «Намунаи адабиёти тоҷик» таълиф шудааст, аз бисёр ҷиҳат мураккабтар буд. Агар дар Аврупо равандҳои эҳёи миллӣ асосан дар заминаи дохилӣ сурат мегирифтанд, дар Осиёи Марказӣ ин равандҳо бо таъсири қувваҳои гуногуни сиёсӣ ва идеологӣ ҳамроҳ буданд. Ин ҳолат кори устод Айниро боз ҳам душвортар ва ҳамзамон, муҳимтар мегардонад.
Дуюм, дар бисёр кишварҳои аврупоӣ, пеш аз оғози равандҳои миллатсозӣ, аллакай як анъанаи муайяни таърихнигорӣ ва адабиётшиносӣ вуҷуд дошт. Аммо дар ҳолати тоҷикон, чунин анъана ба таври низомманд камтар ташаккул ёфта буд. Аз ин рӯ, устод Айнӣ маҷбур буд, ки ҳам кори ҷамъоварӣ, ҳам таҳлил ва ҳам муаррифии ин меросро дар як вақт анҷом диҳад.
Сеюм, дар «Намунаи адабиёти тоҷик» мо на танҳо як маҷмуа, балки як консепсияи мукаммали таърихи адабиётро мебинем. Айнӣ осорро ба таври тасодуфӣ ҷамъ наовардааст, балки онҳоро дар як низоми мантиқӣ ва таърихӣ ҷойгир кардааст. Ин равиш ба асар хусусияти илмӣ ва назариявӣ мебахшад, ки онро аз бисёр корҳои шабеҳ фарқ мекунад.
Дар ҳамин замина, метавон гуфт, ки «Намунаи адабиёти тоҷик» на танҳо як намунаи маҳаллию минтақавӣ, балки як падидаи дорои аҳаммияти умумибашарӣ мебошад. Он нишон медиҳад, ки чӣ гуна адабиёт метавонад ба як василаи муассири ташаккули ҳувият табдил ёбад ва чӣ гуна як зиёӣ метавонад тавассути кори илмӣ ба равандҳои бузурги таърихӣ таъсир расонад.
Аз нуқтаи назари арзёбии илмӣ, «Намунаи адабиёти тоҷик» дорои чандин ҷанбаест, ки онро ба як асари бунёдӣ табдил медиҳад.
Якум, он як манбаи муҳим барои омӯзиши таърихи адабиёти тоҷик мебошад. Бисёр аз осоре, ки дар ин китоб ҷой дода шудаанд, маҳз тавассути ҳамин асар ба доираи васеи хонандагон дастрас гардидаанд.
Дуюм, асар дорои як арзиши назариявӣ мебошад. Он нишон медиҳад, ки чӣ гуна метавон тавассути интихоби огоҳонаи мавод, як тасвири муайяни таърихиро ба вуҷуд овард. Ин ҷанба барои таҳқиқоти муосир низ аҳаммияти калон дорад.
Сеюм, «Намунаи адабиёти тоҷик» дорои як арзиши методологӣ аст. Он нишон медиҳад, ки чӣ гуна метавон таҳқиқоти адабиро бо таҳқиқоти таърихӣ ва фарҳангӣ пайваст намуд. Ин равиш имрӯз ҳамчун як усули байнисоҳавӣ шинохта мешавад ва дар илмҳои муосир васеъ истифода мегардад.
Дар натиҷаи тамоми таҳлилҳои анҷомдода, метавон ба як хулосаи умумӣ ва мукаммал расид. «Намунаи адабиёти тоҷик» агар зоҳиран як маҷмуаи адабӣ бошад, дар сатҳи амиқтар, он як таҳқиқоти таърихӣ аст ва дар сатҳи боз ҳам амиқтар, он як барномаи идеологӣ ва фарҳангӣ мебошад, ки ҳадафи он ташаккули худшиносии миллӣ аст.
Садриддин Айнӣ бо ин асар на танҳо адабиёти гузаштаро муаррифӣ мекунад, балки онро ба як унсури фаъол барои сохтани миллат табдил медиҳад. Ӯ нишон медиҳад, ки миллат на танҳо як воқеияти сиёсӣ, балки як сохтори маънавӣ ва фарҳангӣ аст, ки тавассути хотира, забон ва адабиёт ташаккул меёбад.
Аз ҳамин ҷост, ки «Намунаи адабиёти тоҷик»-ро метавон ҳамчун як санади таърихии эҳёи миллӣ, як лоиҳаи бузурги ҳувиятсозӣ ва як намунаи барҷастаи фаъолияти зиёӣ дар шароити мураккаби таърихӣ арзёбӣ кард. Ин асар нишон медиҳад, ки чӣ гуна як шахс, бо такя ба дониш, ирода ва ҳисси масъулият, метавонад дар ташаккули сарнавишти як миллат нақши ҳалкунанда бозад.
Маҳз ҳамин аст аҳаммияти воқеии «Намунаи адабиёти тоҷик»: он на танҳо гузаштаро ҳифз кард, балки ояндаро сохт! Аз ин рӯ, зарур аст, ки ин асар низ мисли «Тоҷикон»-и аллома Бобоҷон Ғафуров ва «Шоҳнома»-и Абулқосим Фирдавсӣ бо теъдоди зиёд нашру дастраси ҳар як хонаводаи тоҷик гардонида шуда, ҷиҳати омӯзиши ҳамаҷонибаи он дар сатҳи муассисаҳои таълимӣ ҳамасола озмунҳои ноҳиявию ҷумҳуриявӣ баргузор карда шавад.
Эҳсон САФАРЗОДА,
номзади илми филология
