Муқаддима
Дар низоми давлатдории муосир пойтахт танҳо воҳиди маъмурию ҳудудӣ набуда, он ҳамчун маркази ташаккули ҳувияти миллӣ, фазои рушди афкори ҷамъиятӣ ва минбари намоиши дастовардҳои сиёсӣ, иқтисодӣ ва фарҳангии давлат баромад мекунад. Дар ин замина, шаҳри Душанбе ҳамчун пойтахти Ҷумҳурии Тоҷикистон на танҳо маркази сиёсӣ, балки таҷассумгари равандҳои амиқи давлатсозӣ, миллатсозӣ ва худшиносии миллӣ ба ҳисоб меравад. Хусусан, дар шароити Истиқлоли давлатӣ, ки аз як тараф, эҳёи арзишҳои миллӣ ва аз ҷониби дигар, воридшавӣ ба фазои ҷаҳонӣ ба таври ҳамзамон ба амал меояд, нақши пойтахт ҳамчун муҳаррики ин равандҳо бештар муҳим мегардад.
Таҷлили ҳамасолаи Рӯзи пойтахт, ки ба шанбеи сеюми моҳи апрел рост меояд, худ рамзи эътирофи аҳаммияти стратегӣ ва маънавии шаҳри Душанбе дар ҳаёти сиёсӣ ва иҷтимоии кишвар аст. Ин сана фурсати мусоидест барои таҳлил ва бознигарии роҳи тайкардаи пойтахт, арзёбии дастовардҳо ва муайян намудани уфуқҳои рушди оянда.
Дар чунин замина, баррасии симо ва фаъолияти роҳбарияти шаҳр, бахусус, раиси шаҳри Душанбе муҳтарам Рустами Эмомалӣ на танҳо аз нигоҳи идоракунии шаҳр, балки аз нуқтаи назари ташаккули симои зиёии насли ҷавон аҳаммияти илмӣ ва иҷтимоӣ касб мекунад. Зеро дар шароити муосир, роҳбар на танҳо як менеҷер ё идоракунанда, балки бояд дорои ҷаҳонбинии фарох, дарки амиқи масъулияти миллӣ ва қобилияти таъсиррасонӣ ба афкори ҷомеа бошад. Ин хусусиятҳо маҳз ба мафҳуми «зиёӣ» дар маънои васеи он мутобиқат мекунанд.
Душанбе дар масири истиқлол
Таърихи шаҳри Душанбе дар давраи истиқлолро метавон ба чанд марҳалаи муҳим тақсим намуд, ки ҳар кадоми онҳо бо хусусиятҳои хоси худ фарқ мекунанд. Солҳои аввали истиқлол, ки бо буҳрони сиёсӣ ва иҷтимоӣ ҳамзамон буданд, барои пойтахт низ давраи озмоишҳои ҷиддӣ ба ҳисоб мерафтанд. Дар ин марҳала Душанбе на танҳо маркази идоракунии давлат, балки саҳнаи равандҳои мураккаби сиёсӣ ва иҷтимоӣ буд.
Бо вуҷуди ин, бо барқарор гардидани сулҳ ва ваҳдати миллӣ, пойтахт тадриҷан ба марҳалаи нави рушд ворид гардид. Ин марҳала бо эҳёи инфрасохтор, рушди муассисаҳои иҷтимоӣ ва таҳкими нақши Душанбе ҳамчун маркази сиёсӣ ва фарҳангии кишвар тавсиф мешавад. Дар ҳамин давра, таҳти роҳбарии Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон пойтахт ба як маркази воқеии давлатсозӣ табдил ёфт.
Дар солҳои минбаъда, хусусан, дар даҳсолаи охир рушди Душанбе хусусияти сифатан нав касб намуд. Ин рушд на танҳо дар афзоиши нишондиҳандаҳои иқтисодӣ, балки дар тағйири симои шаҳр, баланд гардидани сатҳи хизматрасонӣ ва ташаккули муҳити муосири шаҳрӣ зоҳир гардид. Маҳз дар ҳамин замина, давраи роҳбарии муҳтарам Рустами Эмомалӣ ҳамчун марҳалаи нави рушди пойтахт маҳсуб мешавад.
Рустами Эмомалӣ ва модели нави идоракунии шаҳр
Дар таҳлили фаъолияти роҳбарияти муосири шаҳр, масъалаи асосӣ на танҳо дар арзёбии нишондиҳандаҳои иқтисодӣ, балки дар муайян намудани модели идоракунӣ ва ҷаҳонбинии роҳбар аст. Дар ин замина, фаъолияти муҳтарам Рустами Эмомалӣ ҳамчун раиси шаҳри Душанбе аз чанд ҷиҳат ҷолиби таваҷҷуҳи илмӣ мебошад.
Аввалан, дар фаъолияти ӯ тамоюли равшани гузариш аз модели анъанавии идоракунӣ ба модели муосири менеҷмент ба назар мерасад. Ин модел ба истифодаи усулҳои инноватсионӣ, банақшагирии стратегӣ ва ҷалби захираҳои гуногун асос ёфтааст. Масалан, татбиқи лоиҳаҳои инфрасохторӣ, таҷдиди роҳҳо, рушди нақлиёти ҷамъиятӣ ва бунёди иншооти иҷтимоӣ нишон медиҳад, ки идоракунии шаҳр дар асоси як низоми муназзам ва дурнамо амалӣ мегардад.
Аммо ҷанбаи муҳимтар аз ин, ки фаъолияти ӯро аз як менеҷери одӣ фарқ мекунад, ин унсури зиёӣ будан дар тарзи идоракунӣ мебошад. Зиёӣ будан дар ин ҷо танҳо маънои доштани маълумоти олӣ ё таҷрибаи кориро надорад, балки он, пеш аз ҳама, маънои доштани ҷаҳонбинии васеъ, эҳсоси масъулияти иҷтимоӣ ва қобилияти дарки равандҳои фарҳангӣ ва маънавиро дар бар мегирад.
Дар фаъолияти муҳтарам Рустами Эмомалӣ ин унсурҳо дар чанд самт зоҳир мешаванд: таваҷҷуҳ ба рушди фарҳанг ва ҳунар, дастгирии ҷавонон ва варзиш, ташкили муҳити зебо ва муосири шаҳрӣ, ки на танҳо ба талаботи моддӣ, балки ба эҳтиёҷоти маънавии шаҳрвандон ҷавобгӯ бошад. Ин ҳама нишон медиҳад, ки идоракунии шаҳр ҳамчун як раванди техникӣ не, балки ҳамчун як раванди фарҳангӣ ва маънавӣ дарк мешавад.
Симои зиёии насли нав
Мафҳуми «зиёӣ» дар илмҳои иҷтимоӣ ва гуманитарӣ ҳамеша мавриди баҳс қарор дорад. Дар анъанаи классикӣ, зиёӣ ҳамчун шахсе дарк мешавад, ки ба истеҳсол ва паҳн намудани дониш, ташаккули афкори ҷамъиятӣ ва ҳимояи арзишҳои инсонӣ машғул аст. Аммо дар шароити муосир, ин мафҳум васеътар гардида, шахсиятҳое, ки дар соҳаҳои гуногун фаъолият мекунанд ва ба рушди ҷомеа таъсири назаррас мерасонанд, низ ба доираи зиёиён дохил мешаванд.
Дар ин замина, зиёии насли нав бояд дорои чанд хусусияти асосӣ бошад: ҷаҳонбинии стратегӣ, қобилияти мутобиқшавӣ ба тағйирот, масъулияти иҷтимоӣ ва дар айни замон, эҳсоси баланди миллӣ. Ин хусусиятҳо, махсусан, барои роҳбарони давлатӣ аҳаммияти хосса доранд, зеро онҳо на танҳо қарор қабул мекунанд, балки ба ташаккули арзишҳо ва афкори ҷомеа низ таъсир мерасонанд.
Дар фаъолияти муҳтарам Рустами Эмомалӣ ин хусусиятҳо ба таври амалӣ таҷассум ёфтаанд. Ӯ ҳамчун намояндаи насли ҷавон, ки дар шароити истиқлол ташаккул ёфтааст, тавонистааст унсурҳои анъанавӣ ва муосирро дар фаъолияти худ муттаҳид намояд. Аз як тараф, эҳтиром ба арзишҳои миллӣ ва таърихӣ ва аз ҷониби дигар, истифодаи усулҳои муосири идоракунӣ ва технологӣ, симои ӯро ҳамчун зиёии насли нав муаррифӣ мекунад.
Дастовардҳои назаррас
Яке аз нишондиҳандаҳои асосии сатҳи рушди ҳар як пойтахт, пеш аз ҳама, вазъи инфрасохтор ва сиёсати шаҳрсозӣ мебошад. Дар ин замина, шаҳри Душанбе дар солҳои истиқлол, бахусус, дар давраи роҳбарии муҳтарам Рустами Эмомалӣ ба як намунаи ҷолиби гузариш аз модели шаҳрсозии анъанавӣ ба шакли муосири урбанистӣ табдил ёфтааст. Ин гузариш на танҳо дар бунёди иншооти нав, балки дар тағйири фалсафаи худи шаҳрсозӣ зоҳир мегардад.
Бунёди роҳҳо ва пулҳои муосир, таҷдиди шабакаҳои нақлиётӣ, сохтмони биноҳои баландошёна ва марказҳои хизматрасонӣ на танҳо нишонаи рушди иқтисодӣ, балки ифодаи як тафаккури стратегӣ мебошад. Ин тафаккур ба он асос меёбад, ки шаҳр бояд на танҳо макони зист, балки фазои рушди инсон бошад.
Аз нуқтаи назари илмии урбанистика (илм дар бораи рушди шаҳрҳо), чунин равандро метавон ҳамчун ташаккули «шаҳри бисёрфунксионалӣ ва эстетикӣ» арзёбӣ кард, ки дар он унсурҳои иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва фарҳангӣ ба таври мутавозин муттаҳид мегарданд. Дар сиёсати шаҳрсозии Душанбе, ки дар солҳои охир амалӣ мешавад, маҳз ҳамин принсип ба назар мерасад: мутобиқсозии инфрасохтор ба талаботи замони муосир ва ҳамзамон, ҳифзи симои миллӣ ва фарҳангии шаҳр.
Сиёсати иҷтимоӣ ва инсонмеҳварӣ
Яке аз меъёрҳои муҳимми арзёбии фаъолияти роҳбарияти шаҳр, сатҳи таваҷҷуҳ ба сиёсати иҷтимоӣ мебошад. Дар шароити муосир, рушди шаҳр танҳо бо нишондиҳандаҳои иқтисодӣ чен карда намешавад, балки он, пеш аз ҳама, бо сатҳи зиндагии шаҳрвандон, дастрасӣ ба хизматрасониҳои иҷтимоӣ ва имкониятҳои рушди шахсӣ муайян мегардад.
Дар ин замина, сиёсати иҷтимоии шаҳри Душанбе дар солҳои охир хусусияти инсонмеҳварӣ касб намудааст. Ин маънои онро дорад, ки дар маркази ҳамаи барномаҳо ва лоиҳаҳо инсон ва ниёзҳои ӯ қарор доранд. Сохтмони мактабҳо ва муассисаҳои томактабӣ, беморхонаҳо, марказҳои варзишӣ ва фарҳангӣ нишон медиҳад, ки рушди шаҳр ҳамчун раванди фарогири иҷтимоӣ дарк мешавад.
Аз нуқтаи назариявӣ, чунин равандро метавон ҳамчун татбиқи модели «шаҳри иҷтимоӣ» тавсиф кард, ки дар он давлат ва мақомоти маҳаллӣ масъулияти таъмини шароити зиндагии арзандаро ба уҳда мегиранд. Дар фаъолияти роҳбарияти шаҳри Душанбе, ин модел на танҳо дар сатҳи барномаҳо, балки дар сатҳи амалия низ татбиқ мегардад.
Мазҳ дар ин ҷо унсури зиёӣ будан ба таври амиқ зоҳир мешавад. Яъне, зиёӣ будан маънои дарки масъулияти иҷтимоӣ ва омодагӣ барои хизмат ба ҷомеаро дорад. Вақте ки роҳбар сиёсати худро ба беҳбудии зиндагии мардум равона мекунад, ӯ на танҳо вазифаи маъмурии худро иҷро мекунад, балки рисолати иҷтимоияшро низ дар амал татбиқ менамояд.
Фарҳанг ва ҳувияти миллӣ
Шаҳр ё пойтахт фазои ташаккули фарҳанг ва ҳувияти миллӣ мебошад. Дар ин замина, нақши шаҳри Душанбе ҳамчун маркази фарҳангии кишвар махсусан муҳим аст. Дар солҳои истиқлол, пойтахт ба як майдони муҳимми эҳёи арзишҳои миллӣ ва муаррифии фарҳанги тоҷикон табдил ёфтааст.
Дар давраи роҳбарии муҳтарам Рустами Эмомалӣ ин раванд хусусияти боз ҳам фаъолтар касб кардааст. Баргузории чорабиниҳои фарҳангӣ, бунёди театрҳо, осорхонаҳо ва марказҳои фарҳангӣ, инчунин, таваҷҷуҳ ба ҳифзи мероси таърихӣ нишон медиҳад, ки фарҳанг ҳамчун як унсури калидии рушди шаҳр дарк мешавад.
Аз нуқтаи назари илмӣ, фарҳанг на танҳо маҷмуи арзишҳо, балки як механизми ташаккули ҳувияти миллӣ мебошад. Дар шароити ҷаҳонишавӣ нақши марказҳои фарҳангӣ, аз ҷумла, пойтахт дар ҳифзи асолати миллӣ бештар мегардад.
Дар сиёсати фарҳангии Душанбе талош барои муттаҳид намудани анъана ва муосирсозӣ ба назар мерасад. Аз як тараф, эҳтиром ба мероси гузашта, ва аз ҷониби дигар, эҷоди шаклҳои нави фарҳангӣ, ки ба талаботи замони муосир ҷавобгӯ бошанд. Ин раванд нишон медиҳад, ки рушди фарҳанг ҳамчун раванди динамикӣ ва зинда дарк мешавад.
Ин ҷанба низ бевосита бо мафҳуми зиёӣ будан иртибот дорад. Зиёӣ шахсест, ки фарҳангро мефаҳмад, онро ҳифз мекунад ва дар айни замон рушд медиҳад. Дар ин замина, фаъолияти роҳбарияти шаҳр дар соҳаи фарҳанг метавонад ҳамчун як намунаи татбиқи амалии ин мафҳум арзёбӣ гардад.
Муқоисаи байналмилалӣ ва ҷойгоҳи Душанбе
Барои арзёбии воқеии рушди ҳар як пойтахт, муқоисаи он бо дигар шаҳрҳои муосир аҳаммияти калон дорад. Дар ин замина, Душанбе дар солҳои охир тавонистааст худро ҳамчун як шаҳри рӯ ба рушд дар минтақаи Осиёи Марказӣ муаррифӣ намояд.
Агар шаҳрҳои бузурги минтақа, ба монанди Алмаато, Тошканд ё Бишкек, ҳар кадоми онҳо роҳи рушди худро доранд, Душанбе бо хусусияти хоси худ – муттаҳид намудани рушди муосир бо ҳифзи симои миллӣ фарқ мекунад. Ин хусусият ба шаҳр имконият медиҳад, ки дар фазои байналмилалӣ ҳамчун як намунаи мувозинати анъана ва навоварӣ баромад кунад.
Аз нуқтаи назари урбанистика, чунин модел хеле муҳим аст, зеро бисёр шаҳрҳо дар раванди муосиршавӣ симои таърихии худро аз даст медиҳанд. Аммо Душанбе кӯшиш мекунад, ин мувозинатро нигоҳ дорад ва ин худ нишонаи як сиёсат ва тафаккури огоҳона мебошад.
Дар ин ҷо низ нақши роҳбарият муҳим аст. Зеро маҳз дар сатҳи қарорҳои стратегӣ муайян мешавад, ки шаҳр ба кадом самт рушд мекунад. Ин қарорҳо, агар бо дарки амиқи фарҳангӣ ва иҷтимоӣ қабул шаванд, метавонанд ба ташаккули як модели устувори рушд мусоидат намоянд.
Хулоса
Рушди шаҳри Душанбе дар давраи истиқлол, бахусус, дар солҳои роҳбарии муҳтарам
Рустами Эмомалӣ на танҳо як раванди иқтисодӣ ё маъмурӣ, балки як раванди фарҳангӣ ва маънавӣ мебошад. Ин рушд бо тағйири сифатии симои шаҳр, баланд гардидани сатҳи зиндагии шаҳрвандон ва ташаккули муҳити муосир тавсиф мешавад.
Дар ин замина, симои роҳбар ҳамчун зиёии насли нав аҳаммияти махсус касб мекунад. Зеро маҳз тавассути чунин шахсиятҳо ҷомеа метавонад ба сӯйи рушд ва такмил ҳаракат кунад. Муҳтарам Рустами Эмомалӣ ҳамчун намояндаи насли ҷавон, ки дар шароити истиқлол ташаккул ёфтааст, тавонистааст унсурҳои зиёиятро дар фаъолияти худ таҷассум намояд: ҷаҳонбинии стратегӣ, масъулияти иҷтимоӣ, таваҷҷуҳ ба фарҳанг ва омодагӣ ба навоварӣ.
Аз ин рӯ, метавон гуфт, ки таҷрибаи шаҳри Душанбе дар солҳои охир на танҳо барои Тоҷикистон, балки барои дигар кишварҳо низ метавонад ҳамчун як намунаи ҷолиби рушду ташаккул хизмат намояд. Ва дар ин раванд, симои зиёии насли нав, ки дар шахсияти роҳбари шаҳр таҷассум ёфтааст, метавонад ҳамчун намунаи ибрат барои ҷавонон ва ҷомеа бошад.
Эҳсон САФАРЗОДА,
«Омӯзгор»
