ё чаро мо бояд Консепсияи худшиносии миллӣ дошта бошем?
Муқаддима
Дар таърихи ҷомеаи инсонӣ ҳамеша чунин будааст, ки барои ташаккули зиндагии муназзами иҷтимоӣ, муттаҳид сохтани мардум ва ба самти муайян равона намудани фаъолияти онҳо мавҷудияти арзишҳо ва идеяҳои умумӣ аҳаммияти бузург доштааст. Ҳеҷ ҷомеае бидуни низоми муайяни арзишҳо ва ормонҳои умумӣ наметавонад ба таври устувор рушд намояд. Ин арзишҳо ва ормонҳо, ки дар илмҳои иҷтимоӣ ва фалсафа бо мафҳуми идеология тавсиф мешаванд, на танҳо ҳамчун маҷмуи андешаҳои сиёсӣ ё иҷтимоӣ хизмат мекунанд, балки ҳамчун низоми маънавӣ ва роҳнамои фаъолияти инсонҳо низ баромад менамоянд.
Идеология дар асл як шакли муайяни худшиносии ҷамъиятӣ мебошад, ки ба инсон имкон медиҳад, мавқеи худро дар ҷомеа дарк намояд ва фаъолияти худро ба манфиатҳои умумии ҷомеа мутобиқ созад. Маҳз тавассути чунин низоми арзишҳо ва идеяҳои роҳнамо ҷомеа метавонад неруи созандаи мардумро муттаҳид карда, онро ба самти муайяни рушди иҷтимоӣ равона созад. Дар таърихи кишварҳои гуногун мисолҳои зиёде мавҷуданд, ки дар онҳо идеяҳои умумимиллӣ ва шиорҳои рамзӣ метавонанд ба як қувваи пуриқтидори иҷтимоӣ табдил ёбанд.
Дар асри гузашта, махсусан, дар давраи мавҷудияти Иттиҳоди Шуравӣ, яке аз чунин идеяҳои муттаҳидкунанда шиори машҳури «Роҳ ба сӯйи коммунизм» ба ҳисоб мерафт. Ин мафҳум дар тамоми фазои сиёсӣ, иҷтимоӣ ва фарҳангии ҷомеаи Шуравӣ ҳузури доимӣ дошт ва ба тарбияи наслҳо таъсири ҷиддӣ мерасонд. Гарчанде аксари шаҳрвандони одӣ маънои амиқи назариявии коммунизмро пурра дарк намекарданд, аммо онҳо дар муҳити маънавие тарбия меёфтанд, ки дар он меҳнат, садоқат ба ҷомеа, эҳтиром ба арзишҳои коллективӣ ва хизмат ба давлат ҳамчун арзишҳои олӣ муаррифӣ мешуданд.
Пас аз пош хӯрдани Иттиҳоди Шуравӣ ва ба даст овардани Истиқлоли давлатӣ Ҷумҳурии Тоҷикистон ба марҳалаи комилан нави рушди таърихӣ ворид гардид. Ин марҳала на танҳо тағйироти сиёсӣ ва иқтисодиро ба миён овард, балки масъалаи ташаккули идеологияи миллӣ ва арзишҳои муттаҳидкунандаи ҷомеаро низ ба таври ҷиддӣ ба миён гузошт. Ҷомеаи тоҷик, ки аз марҳалаҳои душвори таърихӣ гузаштааст, имрӯз дар роҳи бунёди давлати муосир ва ҷомеаи устувор қарор дорад. Дар чунин шароит масъалаи ташаккули идеяҳои умумимиллӣ ва рамзҳои муттаҳидкунандаи ҷомеа аҳаммияти хос пайдо мекунад.
Дар заминаи ҳамин раванд, сухани маъруфи Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон – «Тоҷикистон, ба пеш!» метавонад ҳамчун як рамзи муҳимми иҷтимоӣ ва идеологӣ арзёбӣ гардад. Ин ибора, ки дар яке аз суханрониҳои Роҳбари давлат садо додааст, дорои мазмуни амиқи иҷтимоӣ ва маънавӣ мебошад ва метавонад ҳамчун даъват ба пешрафт, созандагӣ ва рушди ҷомеа дарк карда шавад.
Идеология ҳамчун механизми ташаккули шуури ҷамъиятӣ
Дар илмҳои иҷтимоӣ ва фалсафа, идеология ҳамчун як шакли махсуси шуури ҷамъиятӣ баррасӣ мегардад. Он на танҳо маҷмуи ақидаҳои сиёсӣ ё фалсафӣ, балки як низоми муайяни арзишҳо ва меъёрҳои маънавӣ мебошад, ки рафтор ва фаъолияти инсонҳоро танзим мекунад. Идеология ба инсон имкон медиҳад, ки дар байни манфиатҳои шахсӣ ва манфиатҳои ҷамъиятӣ тавозун пайдо намояд ва фаъолияти худро бо ҳадафҳои умумии ҷомеа ҳамоҳанг созад.
Файласуфону ҷомеашиносон борҳо таъкид кардаанд, ки ҷомеа бидуни мавҷудияти арзишҳои умумӣ ва идеяҳои муттаҳидкунанда ба осонӣ ба парокандагии маънавӣ дучор мешавад. Дар чунин ҳолат манфиатҳои инфиродӣ аз манфиатҳои ҷамъиятӣ боло мегузаранд ва ҳисси масъулияти шаҳрвандӣ тадриҷан заиф мегардад. Барои пешгирӣ намудани чунин раванд ҷомеа бояд ҳамеша ба ташаккули низоми арзишҳои муштарак ва идеяҳои муттаҳидкунанда диққати ҷиддӣ диҳад.
Дар ин раванд, нақши шиорҳои рамзӣ низ хеле муҳим аст. Шиорҳо метавонанд ба таври фишурда ва равшан мазмуни як идеяи бузурги иҷтимоиро ифода намоянд. Онҳо қобилияти таъсиррасонӣ ба шуури ҷамъиятиро доранд ва метавонанд мардумро ба фаъолияти созанда ҳидоят намоянд. Таърих нишон медиҳад, ки бисёр ташаббусҳои иҷтимоӣ ва сиёсӣ маҳз дар асоси чунин рамзҳо ва шиорҳои умумимиллӣ ташаккул ёфтаанд.
Таҷрибаи идеологии давраи Шуравӣ ва таъсири он ба шуури иҷтимоӣ
Дар давраи мавҷудияти Иттиҳоди Шуравӣ тамоми низоми сиёсӣ ва иҷтимоӣ дар асоси идеяи сохтмони ҷомеаи коммунистӣ ташаккул ёфта буд. Ин идея дар тамоми сохторҳои давлат, аз ҷумла, дар маориф, фарҳанг, илм ва тарбияи шаҳрвандон нақши марказӣ мебозид. Мафҳуми «роҳ ба сӯи коммунизм» ба як рамзи муҳимми идеологӣ табдил ёфта буд, ки тамоми ҷомеаро ба самти муайяни рушди иҷтимоӣ равона мекард.
Албатта, дар амал татбиқи ин идея ҳамеша бо мушкилот ва зиддиятҳо рӯ ба рӯ мешуд. Аммо сарфи назар аз ин, бояд эътироф кард, ки он дар ташаккули руҳияи меҳнатдӯстӣ, масъулиятшиносӣ ва ҳисси коллективизм дар байни мардум то андозае таъсиргузор буд.
Ин таҷрибаи таърихӣ нишон медиҳад, ки барои рушди устувори ҷомеа мавҷудияти идеяҳои муттаҳидкунанда ва рамзҳои идеологӣ аҳаммияти муҳим доранд. Ҷомеае, ки дорои чунин арзишҳои муштарак мебошад, метавонад неруи иҷтимоии худро ба самти муайяни созандагӣ равона намояд.
Зарурати ташаккули идеяи умумимиллӣ дар шароити истиқлол
Истиқлоли давлатӣ барои Тоҷикистон на танҳо як воқеаи сиёсӣ, балки оғози марҳалаи нави худшиносии миллӣ ва рушди иҷтимоӣ буд. Ҷомеаи тоҷик дар давраи соҳибистиқлолӣ вазифаи муҳимми бунёди давлати демократӣ, ҳуқуқбунёд ва иҷтимоиро ба дӯш гирифт. Барои амалӣ намудани ин вазифаҳо зарурати ташаккули идеологияи миллӣ ва арзишҳои муттаҳидкунандаи ҷомеа ба миён омад.
Дар чунин шароит Роҳбарияти давлат ба масъалаи таҳкими худшиносии миллӣ, тарғиби арзишҳои ватандӯстӣ ва ташаккули руҳияи созандагӣ диққати махсус медиҳад. Ин раванд на танҳо тавассути сиёсати давлатӣ, балки тавассути ташаккули рамзҳо ва идеяҳои умумимиллӣ амалӣ мегардад.
Дар байни чунин рамзҳо ва идеяҳо, ибораи «Тоҷикистон, ба пеш!» мавқеи махсус дорад. Ин ибора дар худ на танҳо маънои ҳаракат ва пешрафтро таҷассум мекунад, балки ба як навъ даъвати умумимиллӣ табдил ёфта метавонад.
«Тоҷикистон, ба пеш!» – рамзи ҳаракат ва созандагӣ
Агар ба ин ибора аз нуқтаи назари иҷтимоӣ ва фалсафӣ назар афканем, мебинем, ки он дорои мазмуни хеле фарох мебошад. Пеш аз ҳама, он рамзи ҳаракат ва пешрафт аст. Ҷомеае, ки мехоҳад рушд намояд, бояд ҳамеша дар ҳаракат бошад. Рукуди иҷтимоӣ ҳамеша боиси заиф гардидани неруи созандаи ҷомеа мегардад.
Ибораи «Тоҷикистон, ба пеш!» мардумро ба он даъват мекунад, ки дар роҳи рушди кишвар фаъол бошанд ва дар бунёди ҷомеаи муосир саҳми худро гузоранд. Ин даъват на танҳо ба сатҳи сиёсӣ маҳдуд намешавад, балки ба тамоми соҳаҳои зиндагии иҷтимоӣ дахл дорад.
Ҳар як шаҳрванд, новобаста аз касб ва мавқеи иҷтимоии худ, метавонад дар пешрафти кишвар саҳм гузорад. Омӯзгор бо таълиму тарбия, олим бо таҳқиқоти илмӣ, деҳқон бо меҳнати заминдорӣ ва соҳибкор бо рушди иқтисодӣ метавонанд ба пешрафти ҷомеа мусоидат намоянд. Маҳз дар ҳамин маъно шиори «Тоҷикистон, ба пеш!» метавонад ба як рамзи умумимиллӣ табдил ёбад.
Нақши тарбиявии идея дар ташаккули насли ҷавон
Яке аз масъалаҳои муҳимми рушди ҷомеаи муосир тарбияи насли наврас ва ҷавонон мебошад. Ояндаи ҳар як давлат аз он вобаста аст, ки насли ҷавон дар кадом руҳия ва бо кадом арзишҳо тарбия меёбад.
Дар шароити ҷаҳонишавӣ ҷавонон бо таъсири гуногуни фарҳангӣ ва иттилоотӣ рӯ ба рӯ мешаванд. Барои он ки онҳо дар чунин муҳит ҳувияти миллӣ ва ҳисси масъулияти шаҳрвандиро нигоҳ доранд, зарур аст, ки дар раванди тарбия ба онҳо идеяҳои равшан ва арзишҳои устувор пешниҳод карда шаванд.
Дар ин раванд, шиори «Тоҷикистон, ба пеш!» метавонад ҳамчун як формулаи тарбиявӣ хизмат намояд. Ин шиор ҷавононро ба меҳнати созанда, донишомӯзӣ ва фаъолият барои манфиати ҷомеа ҳидоят мекунад. Он ба ҷавонон мефаҳмонад, ки пешрафти кишвар аз талош ва фаъолияти ҳар як шаҳрванд вобаста аст.
Нақши маориф дар ташаккули идеология
Маориф яке аз муҳимтарин василаҳои ташаккули шуури иҷтимоӣ мебошад. Маҳз дар муассисаҳои таълимӣ ҷаҳонбинӣ ва арзишҳои асосии насли нав шакл мегиранд.
Аз ин рӯ, тарғиби идеяи «Тоҷикистон, ба пеш!» бояд, пеш аз ҳама, дар тамоми муассисаҳои таълимӣ амалӣ гардад.
Омӯзгорон метавонанд дар раванди таълим ва тарбия ба донишҷӯён ва хонандагон фаҳмонанд, ки пешрафти кишвар аз фаъолияти ҳар як шаҳрванд вобаста аст.
Дар ин замина, тарбияи ҷавонон бояд ба ташаккули як қатор сифат, мисли масъулияти иҷтимоӣ, меҳнатдӯстӣ, ташаббускорӣ, эҳтиром ба қонун ва давлатдорӣ равона гардад.
Бояд Консепсияи худшиносии миллӣ дошта бошем
Дар марҳалаи нави рушди давлатдории миллӣ, ки Ҷумҳурии Тоҷикистон онро дар даҳсолаҳои охир бо устуворӣ ва ҳадафмандӣ тай намуда истодааст, масъалаи ташаккули шахсияти худогоҳ, дорои ҳувияти миллӣ ва масъулияти шаҳрвандӣ аҳаммияти калидӣ пайдо мекунад. Агар дар оғози истиқлолият масъалаҳои асосӣ ба таъмини суботи сиёсӣ, ҳифзи тамомияти арзӣ ва бунёди пояҳои давлатдорӣ равона шуда буданд, имрӯз марҳалаи сифатан нав фаро расидааст, ки дар он мазмун ва моҳияти давлатдорӣ ба сатҳи шуури шаҳрвандон интиқол меёбад. Дар ин раванд, худшиносии миллӣ ҳамчун унсури марказии ҳувияти ҷамъиятӣ ва заминаи маънавии давлатдорӣ ба миён меояд.
Бо вуҷуди он ки дар санадҳои меъёрии ҳуқуқии амалкунанда, аз ҷумла, Консепсияи миллии тарбия масъалаи худшиносии миллӣ ҳамчун яке аз унсурҳои муҳимми тарбия зикр гардидааст, таҳлили амиқ нишон медиҳад, ки он бештар на ҳамчун низоми мустақили сиёсати давлатӣ, балки дар сатҳи қисмати таркибӣ баррасӣ шудааст. Ин ҳолат ба он оварда мерасонад, ки худшиносӣ бештар ҳамчун як арзиши умумӣ пазируфта мешавад, на ҳамчун раванд ва низоми мураккаби ташаккули шуури миллӣ.
Дар асл, худшиносии миллӣ падидаи фарогир аст, ки танҳо бо мафҳумҳои ахлоқӣ ё тарбиявӣ маҳдуд намешавад. Он дар худ унсурҳои таърихӣ, фарҳангӣ, забонӣ, сиёсӣ ва ҳатто геополитикиро муттаҳид намуда, ба ташаккули «ман»-и ҷамъиятӣ мусоидат мекунад. Миллате, ки худшиносии мукаммал надорад, наметавонад мавқеи устувори худро дар фазои ҷаҳонӣ муайян намояд, зеро худшиносӣ на танҳо огоҳӣ аз гузашта, балки дарки мақом ва рисолати таърихӣ дар замони муосир аст.
Дар шароити ҷаҳонишавӣ, ки бо суръати бесобиқа арзишҳо, фарҳангҳо ва моделҳои зиндагиро омехта месозад, масъалаи ҳифз ва таҳкими худшиносии миллӣ ба яке аз чолишҳои асосӣ табдил ёфтааст. Имрӯз фазои иттилоотӣ, шабакаҳои иҷтимоӣ ва манбаъҳои гуногуни фарҳангӣ ба шуури ҷавонон таъсири амиқ мерасонанд. Дар чунин вазъ, агар давлат сиёсати мушаххас ва илмӣ асосёфта дар самти ташаккули худшиносии миллӣ надошта бошад, эҳтимоли пайдо шудани буҳрони ҳувият, сустшавии иртиботи наслҳо ва коҳиши эҳсоси мансубият ба миллат афзоиш меёбад.
Аз ин рӯ, масъалаи худшиносии миллӣ бояд аз доираи як унсури тарбия берун оварда шуда, ба сатҳи афзалияти стратегии сиёсати давлатӣ бардошта шавад. Ин ҷо сухан дар бораи зарурати таҳияи як ҳуҷҷати алоҳида – Консепсияи худшиносии миллӣ меравад, ки тавонад ин падидаро ба таври низомманд, илмӣ ва амалӣ танзим намояд.
Таҳияи чунин консепсия, пеш аз ҳама, барои он муҳим аст, ки худшиносии миллӣ бояд аз сатҳи шиор ба сатҳи механизмҳои амалкунанда гузаронида шавад. Имрӯз дар амал мушоҳида мешавад, ки бисёре аз арзишҳои миллӣ бештар дар сатҳи сухан ва таблиғ боқӣ мемонанд. Консепсияи мустақил метавонад ин камбудиро бартараф намуда, ҳамоҳангии байнисоҳавиро таъмин созад.
Илова бар ин, чунин ҳуҷҷат метавонад пояҳои назариявии худшиносии миллиро равшан намояд. Масалан, масъалаҳои калидӣ, аз қабили нақши забони давлатӣ дар ташаккули шуур, аҳаммияти хотираи таърихӣ, таъсири адабиёт ва фарҳанг, нақши ВАО ва фазои рақамӣ дар сохтани тафсири миллӣ нақши волидон ва муассисаҳо дар таълиму тарбия бояд дар доираи як низоми ягона баррасӣ шаванд.
Ҳамзамон, Консепсияи худшиносии миллӣ метавонад модели мушаххаси шаҳрванди худогоҳро муайян намояд. Яъне, ҷавоб диҳад, ки шаҳрванди муосири Тоҷикистон бояд дорои кадом сифатҳо бошад, чӣ гуна таърихро дарк кунад, чӣ гуна ба арзишҳои миллӣ муносибат намояд, чӣ гуна дар фазои ҷаҳонӣ мавқеи худро муайян созад ва чӣ гуна манфиатҳои миллӣ ва умумибашариро ҳамоҳанг намояд.
Бояд таъкид кард, ки худшиносии миллӣ набояд ба маънои маҳдуд ё таассубӣ фаҳмида шавад. Баръакс, он бояд дар заминаи арзишҳои башардӯстона, таҳаммулгароӣ ва эҳтиром ба фарҳангҳои дигар ташаккул ёбад. Миллате, ки худшиносии солим дорад, на танҳо худро мешиносад, балки дигаронро низ эҳтиром мекунад ва дар муколамаи тамаддунҳо фаъолона иштирок менамояд. Аз ин рӯ, консепсияи пешниҳодшаванда бояд тавозуни нозук миёни миллият ва башариятро нигоҳ дорад.
Дар ин росто пешниҳод менамоем, ки бо дарназардошти аҳаммияти стратегии масъала, аз ҷониби ниҳодҳои дахлдори давлатӣ, пеш аз ҳама, вазоратҳои маориф ва илм, фарҳанг, меҳнат, муҳоҷират ва шуғли аҳолӣ, адлия, кумитаҳои кор бо ҷавонон ва варзиш, дин, танзими анъана ва ҷашну маросим, Академияи миллии илмҳо ва дигар академияҳои соҳавӣ, марказҳои тадқиқоти стратегӣ ва исломшиносӣ бо ҷалби васеи олимон, муҳаққиқон ва зиёиёни кишвар Консепсияи худшиносии миллӣ таҳия ва дастраси тамоми муассисаҳои таълимӣ, ташкилоту идораҳо ва дар маҷмуъ, аҳолӣ карда шавад. Танҳо дар заминаи таҳқиқоти илмӣ ва ҳамкории зеҳнии неруҳои фикрӣ, метавон ҳуҷҷате таҳия кард, ки на танҳо ҷавобгӯи ниёзҳои имрӯз, балки он зери шиори «Тоҷикистон, ба пеш!» роҳнамои рушди маънавии ҷомеа дар оянда бошад.
Хулоса
Ҳамин тавр, таҳлили иҷтимоӣ ва фалсафии масъала нишон медиҳад, ки ҷомеа барои рушди устувор ба идеяҳои муттаҳидкунанда ва рамзҳои умумимиллӣ ниёз дорад. Таҷрибаи таърихӣ собит менамояд, ки чунин идеяҳо метавонанд неруи созандаи мардумро муттаҳид намуда, онро ба самти муайяни рушди иҷтимоӣ равона созанд.
Дар шароити муосири Тоҷикистон, шиори «Тоҷикистон, ба пеш!» метавонад ҳамчун як рамзи муҳимми идеологӣ ва маънавӣ хидмат намояд. Ин ибора на танҳо даъвати сиёсӣ, балки ифодаи фалсафаи ҳаракат, пешрафт ва созандагии ҷомеа мебошад.
Табдил додани ин шиор ба як арзиши умумимиллӣ метавонад ба таҳкими худшиносии миллӣ, тарбияи насли ҷавон дар руҳияи ватандӯстӣ ва фаъол гардидани неруи созандаи ҷомеа мусоидат намояд. Маҳз дар ҳамин ҳолат ин ибора метавонад ба як рамзи воқеии рушди миллӣ табдил ёбад ва ҷомеаи тоҷикро ба сӯйи ояндаи боз ҳам равшантар ҳидоят намояд.
Эҳсон САФАРЗОДА,
номзади илмҳои филологӣ
