Чанд андеша доир ба мақолаи С. Ятимов «Марде шоиста ва зиёие истисноӣ, ё достони ғаму шодӣ» («Омӯзгор», 3 декабри соли 2025)
МУҚАДДИМА
Ёддошти ходими намоёни давлатӣ, узви вобастаи АМИТ Саймумин Ятимов, ки бо унвони «Марде шоиста ва зиёие истисноӣ, ё достони ғаму шодӣ» нашр шудааст, дар зоҳир қисса дар бораи профессор Раҳими Мусулмониён аст, аммо дар асл бозтоби як давраи сарнавиштсози таърихи нави тоҷикон буда, таҳлили азими иҷтимоӣ, ахлоқӣ ва миллӣ маҳсуб меёбад. Муаллиф ба воситаи зиндагӣ, сарнавишт, иштибоҳ ва бедории фикрии як зиёӣ симои тамоми табақаи рӯшанфикрони тоҷикро дар солҳои 1990 – солҳои ҷанги шаҳрвандӣ ва буҳрони худшиносӣ намоиш медиҳад.
Ин матн аз ҷиҳати жанр, ёддошт, эссе, очерк, таҳлили иҷтимоӣ ва ҳуҷҷати зиндаи таърихист. Профессор С. Ятимов, ки ҳам таҷрибаи сиёсӣ ва амниятӣ, ҳам эҳсоси амиқи илмӣ ва адабӣ дорад, воқеаҳои замони ҷанги шаҳрвандиро на ба шакли ҳисоботи хушку расмӣ, балки тавассути саргузашти як зиёӣ, муколамаҳои пурмаъно ва тасвирҳои пур аз ҳиссу андеша пешорӯйи хонанда мегузорад.
Мавқеи марказии ин ёддошт, нақши зиёӣ дар сарнавишти миллат ва давлат буда, дар тамоми матн ба таври пайваста таъкид мешавад. Муаллиф нишон медиҳад, ки чӣ гуна рӯшанфикрон метавонанд барои миллат сипар, қувваи бедории маънавӣ ва сутуни давлат бошанд, ҳамзамон, агар фиреб хӯранд ё ба хурофот ва ифрот пайванданд, чӣ гуна хатарҳо ва фоҷиаҳои бузург ба сари мардум меоранд.
Аз ин рӯ, мавсуф на танҳо худро ҳамчун шоҳиди рӯйдодҳои ҳассоси таърихӣ муаррифӣ мекунад, балки талош меварзад, ки ҷойгоҳи зиёӣ, масъулияти фикрӣ, ахлоқии рӯшанфикрон ва нақши онҳо дар пойдории давлату миллатро тафсир намояд. Аз диди мо, ин матн ҳам ҳуҷҷати таърихӣ, ҳам асари тарбиявӣ, ҳам сабақнома ва ҳам оинаи дидании вазъе, ки ҷомеаи тоҷик дар оғози даҳаи навади асри XX аз сар гузаронд, маҳсуб меёбад.
СОЛҲОИ 90 ҲАМЧУН «ИМТИҲОНИ ТАФАККУР»
Ёддошт бо як муқаддимаи умумимилливу фалсафӣ оғоз мегардад. Донишманди тоҷик С. Ятимов солҳои 90-умро барои тафаккури миллии тоҷикон «имтиҳони бузург» меномад. Ин таъбир на танҳо як ибора, балки он ба як хулосаи ҷиддии таърихӣ такя мекунад. Пас аз ҳазор соли бедавлатӣ, пас аз фишору тазъиқи давраҳои гуногуни сиёсӣ, аз ҷумла, замони амирони Бухоро ва баъдан давраи империяи Россия ва Давлати Шуравӣ, миллат дар оғози истиқлол ба ҷанги таҳмилии бародаркуш рӯ ба рӯ шуд.
Муаллиф бо услуби илмӣ ва ҳамзамон, ташбеҳӣ ҳолати маънавии ҷомеаро ба «касалии сил» монанд мекунад. Беморие, ки дар марҳалаи аввал пинҳон аст, дер шинохта мешавад, аммо вақте рӯ мезанад, табобаташ басо мушкил мегардад. Ин ташбеҳ барои фаҳмидани моҳияти буҳрони солҳои 90 хеле муҳим аст. С. Ятимов таъкид мекунад, ки ҷомеаи тоҷик дар он солҳо бо як силфикунии зеҳнӣ рӯ ба рӯ буд: решаҳои ҷаҳолат, хурофот, таассуб ва бесоҳибии фикрӣ дер боз вуҷуд доштанд, аммо ба сабаби набудани «таҳлили барвақтӣ», набудани барномаи чуқури маърифатӣ ва сиёсӣ ба як буҳрони ошкор табдил ёфтанд.
Дар ин замина, ӯ ба воқеияти хушку сангини таърихӣ ишора мекунад: тоҷикон ҳазор сол бедавлатӣ доштанд, давлати миллӣ дар шакли ҷумҳурии Шуравии Сотсиалистӣ имкони пурра ташаккул ёфтани мафкураи миллӣ надод, худшиносии миллӣ бештар дар доираи як «ақаллияти фикрӣ» маҳдуд буд. Ин баҳс аз лиҳози илмӣ ба тезиси ҷомеашиносӣ такя дорад: ақаллияти фаъоли маърифатӣ (зиёиён) дар сарнавишти миллат нақши калидӣ мебозанд. Аммо ин ақаллият ҳамеша дар хатари фиребхӯрӣ ё беамалӣ қарор дорад, агар муҳити сиёсиву маънавӣ ноустувор бошад.
Дар ёддошти мазкур муаллиф даврони буҳронӣ ва сарнавиштсози таърихиро (солҳои 1990) бо забони зинда, ибораҳои пурмуҳтаво ва ҳолатҳои пурэҳсос ба қалам меорад. С. Ятимов, пеш аз ҳама, нишон медиҳад, ки фоҷиаи миллат дар он солҳо ҳодисаи ногаҳонӣ набуд. Заминаҳои он кайҳо қабл дар зеҳниёти ҷамъиятӣ, дар таназзули фикрӣ, дар бегонагии рӯшанфикрон аз мардум, дар камсаводиву хурофотпазирии омма ва дар бетафовутии табақаи зиёӣ ҷой дошт.
Дарвоқеъ, муаллиф бар он назар аст, ки аз як тараф, ҷараёнҳои бузурги таърихӣ, яъне, бетаваҷҷуҳӣ ба маориф, таассуб, фишори давлатҳои дигар, пастии худшиносии мардум боис шуд, ки аксари зиёиёни тоҷик дар аввали солҳои 90 дар баробари тундгароӣ ва ғаразҷӯёни сиёсӣ истодагарӣ карда натавонанд.
РАҲИМИ МУСУЛМОНИЁН – ЗИЁИИ ПОКВИҶДОН ДАР ДОМИ СИЁСАТ
Дар ин ёддошт мафҳуми зиёӣ танҳо ба маънои соҳиби китобу қалам будан нест. Муаллиф бештар ба диди амиқи иҷтимоӣ, масъулияти фикрӣ ва рисолати ахлоқии онҳо ишора дорад. С. Ятимов дар чанд маврид таъкид мекунад, ки зиёӣ метавонад «ақаллияти сифатӣ» бошад, аммо ин ақаллият бояд роҳро ба аксарият нишон диҳад. Танҳо дар ҳолате, ки зиёӣ ба хурофот, таассуб ва ҷаҳолат ҳамроҳ мешавад, ҷомеа ба вартаи нобудӣ меафтад.
Яке аз хусусияти ин ёддошт эҷоди образи зинда ва мураккаби профессор Раҳими Мусулмониён аст. Муаллиф ӯро нахуст ҳамчун олими барҷаста ва зиёии классикӣ муаррифӣ мекунад: муаллифи осори муҳимми адабиётшиносӣ ва устоди донишгоҳе, ки дар байни донишҷӯёни солҳои 70 обрӯи хос дошт. С. Ятимов дар ин ҷо паҳлуи мусбати «табақаи зиёии Шуравӣ»-ро нишон медиҳад: савод, заҳмат, ҷиддияти илмӣ, садоқат ба илму фан.
Вале дар баробари ин, муаллиф ба як нуқтаи ҳалкунанда посух медиҳад: олим будан ҳатман маънои сиёсатдон буданро надорад. Зиёӣ метавонад дар илми худ устод, аммо дар фазои сиёсӣ сода ва осебпазир бошад. Мусулмониён маҳз чунин навъи зиёӣ аст: пок, бидуни кина, фурӯтан, бо имони зиёд ба покии дигарон. С. Ятимов бо як ҳисси равоншиносона таъкид мекунад, ки ӯ «дигаронро низ бофта аз матои худ гумон мекард». Яъне, чун худ пок аст, гумон мебурд, ки дигарон ҳам поканд. Ин хислат дар зиндагии шахсӣ фазилат аст, аммо дар майдони сиёсат заъф мебошад.
Дар қиссаи ҳамроҳии муаллиф бо Мусулмониён дар роҳ, дар суҳбатҳои тӯлонии олимона, дар сафар ба Ҳамадон, дар таҳлилҳои адабӣ ва таърихии он кас, симои бисёр самимӣ, дилчасп ва дӯстдоштании зиёӣ аз нав эҳё мешавад. Воқеан, хонанда аз ёддошт на танҳо як симои «объективӣ» мегирад, балки дар муҳаббати мустақими муаллиф ба ин шахсият шарик мегардад. Ин муҳаббат боиси он мегардад, ки танқид дар бораи иштибоҳҳои сиёсӣ ҳамчун айни адолат ва самимият қабул шавад, на ҳамчун мазаммат.
Самти дигари муҳимми образи Мусулмониён гузариши ӯ аз гурӯҳи мухолифон ба ҳақиқат ва Ватан аст. Ӯ бо таъсири муҳити соли 1992, бо бовар ба адолатталабии гӯё исломиён ва бо иллати содагӣ ба дом меафтад. Аммо ҳамин одам, чун воқеиятро мебинад, чун дар ғарибӣ дид, ки кӣ бо миллат ва кӣ бар зидди миллат аст, бо ҷасорати маънавӣ аз мухолифат даст мекашад, ба дари Сафорати Тоҷикистон меояд ва дар рӯ ба рӯ бо кормандони он изҳор медорад, ки «ман ҳеҷ вақт хоини миллат набудам». Ин ҷасорат, яъне, иқрор ба иштибоҳ, баргашт ба ҳақиқат, интихоби Ватан маҳз нишонаи зиёии ҳақиқист.
Бо ҳамин тариқ, образи Мусулмониён ба як намоди рӯшанфикри тоҷик табдил меёбад. Ӯ намунаест, ки чӣ гуна зиёӣ метавонад гумроҳ шавад, аммо агар виҷдон ва ватандӯстӣ дошта бошад, ба ҳақ бармегардад. Барои хонандаи имрӯз ин образ на танҳо таърих, балки дарси зинда аст. Ин қисса як навъ «достони исботи ҳисси ватандорӣ» аст. Муаллиф бо эҳтирому муҳаббат нақл мекунад, ки чунин инсонҳои нуронӣ дар вуҷуди худ заъфи кӯдакворӣ доштанд. Аммо ҳамин инсон вақте ба ҳақиқат мерасад, ба нури Ватан бармегардад, бо дилу ҷони худ барои Ватан кор мекунад. Қаҳрамони матн дар охир аз як зиёии фиребхурда ба як рӯшанфикри бедор, бартариҷӯ ва ватандӯст табдил меёбад.
Ин маврид дар матн на танҳо васфи шахсияти Мусулмониён аст, балки паёме ба тамоми зиёиёни тоҷик дар тамоми давраҳо мебошад.
ЗИЁӢ ВА МАСЪУЛИЯТИ МИЛЛӢ
Яке аз меҳварҳои қавитарини матн баррасии нақши зиёӣ дар сохтмони давлат ва дар пойдории миллат аст. С. Ятимов мисли як мутафаккири сиёсӣ ва иҷтимоӣ ба ин масъала на танҳо аз лиҳози эҳсосӣ, балки аз лиҳози мафҳумӣ низ назар мекунад. Ӯ таъкид мекунад, ки зиёӣ «ақаллият» аст, аммо «ақаллияти сифатӣ», яъне, шумораашон кам, вале таъсир бояд бузург бошад.
Муаллиф аз чанд навъи зиёӣ ёд мекунад. Якум, зиёиёни ҳақиқӣ, ки ба илму хирад содиқанд, вале дар сиёсат содаву осебпазиранд. Дуюм, зиёиёни мансабталаб, ки аз идеологияи ифротӣ ҳамчун василаи расидан ба қудрат истифода мебаранд. Сеюм, зиёиёни думрави муллоҳои мутаассиб, ки ба ҷаҳолат ниқоби маънавият мепӯшонанд. Чорум, зиёиёни ватандӯст, ки дар ниҳоят дар сӯйи давлат ва миллат меистанд ва ба мубориза бо хурофот мепардозанд.
С. Ятимов дар ин ҷо ба як хатар ишора мекунад: вақте қисми зиёиён ба ҷойи ҳимоят аз давлат ва миллат ба хидмати гурӯҳҳои ифротӣ мегузаранд, «мағзҳои миллат» бар зидди худи миллат истифода мешаванд. Ин ҳолат фоҷиаи дучанд аст. Аз як тараф, омма бе роҳнамо мемонад, аз тарафи дигар, неруи ақлонӣ дар хизмати нобасомониҳо меистад.
Муаллиф ба ин масъала на танҳо дар сатҳи умумӣ, балки дар мисоли воқеӣ рӯ меорад: зиёиёне, ки дар Эрон, бар хилофи воқеияти таърихӣ, дастовардҳои 70 соли охири Тоҷикистонро инкор карда, давраи Аморати Бухороро ба сурати романтикӣ ситоиш менамуданд, ин рафторро «кӯрнамакӣ нисбат ба Ватан» ва «таҳрифи таърих ба хотири писанд кардани худ ба бегонагон» тавсиф мекунад. Барои ӯ ин рафтор хиёнати рӯшанфикрон ба рисолати зиёӣ аст, зеро зиёӣ вазифадор аст ҳақиқатро бигӯяд, на барои гирифтани манфиати шахсӣ таърихро баръакс бозгӯӣ кунад.
Аз нигоҳи илмӣ, дар ин ҷо назарияи масъулияти сиёсӣ ва ахлоқии зиёӣ хеле равшан ифода ёфтааст. Зиёӣ наметавонад танҳо ба унвони як таҳлилгари бетараф бошад. Ӯ ба давлатдорӣ, ба тарбияи афкор, ба ҳифзи ҳувияти миллӣ ва ба мубориза бо хурофот пайванд дорад. Агар ӯ ба сӯйи ҷаҳолат биравад, давлат заиф мешавад ва агар ба сӯйи нур биравад, давлат қавӣ мегардад.
МУБОРИЗА БО ХУРОФОТ
Яке аз хати марказии ин ёддошт мубориза бо хурофот аст. Муаллиф, ки худаш таҷрибаи идорӣ, амниятӣ ва дипломатии бузург дорад, беш аз ҳар кас дарк кардааст, ки решаи фоҷиаҳои миллӣ аксаран дар ҷаҳолат ва таассуб аст. Ин мубориза бо забони қонун ё фармон не, балки бо забони илм, адабиёт, таърих ва таҷрибаи зиндаи зиндагӣ сурат мегирад. С. Ятимов бо иқтибос аз Абуалӣ ибни Сино нишон медиҳад, ки мутаассибони мазҳабӣ ва «кӯрдинҳо» дар ҳама давру замон бар зидди мактаб, илм, дониш ва хирад меҷангиданд. Байтҳои нисбатдодашуда ба Ибни Сино, ки дар матн зикр мегарданд, нидои абадии як зиёӣ бар зидди ҷаҳолатанд. Яъне, дар замоне ки равшанфикронро «кофир» мехонанд, маънои аслии имон ва куфр дигаргун мешавад.
С. Ятимов муборизаи Абуалӣ ибни Синоро бо ҷаҳолат ба вазъияти тоҷикони солҳои 90 мепайвандад. Ӯ таъкид мекунад, ки решаҳои ҷанги шаҳрвандӣ танҳо дар ихтилофи сиёсӣ набуд. Онҳо дар ҷаҳолат, таассуб, хурофотпазирии омма ва истифодаи кӯркӯронаи дин аз тарафи гурӯҳҳои сиёсӣ ҷой доштанд.
Ин роҳи фикриро ӯ бо ёдоварӣ аз устод Садриддин Айнӣ идома медиҳад. Мақолаи маъруфи устод Айнӣ «Дар Фаранг аз бехарӣ муҳтоҷи роҳи оҳананд», ки Раҳими Мусулмониён дар Эрон ба унвони ҷавоб ба мақолаҳои бархе зиёиёни муҳоҷир чоп мекунад, дар ёддошт ба таври хос зикр мегардад. Айнӣ бо як ҳикояти хеле аҷиб сатҳи пасти шуур ва ҷаҳонбинии деҳқонони бухороиро нишон медиҳад, ки бо шунидани он ки дар Порис қатор аз сабаби набудани барқ бозмондааст, ба ҳолашон механданд ва онҳоро «бечораҳои харнадошта» мепиндоранд. Аз дидаи деҳқони ғарқи ҷаҳолат мардуми Фаранг ба сабаби надоштани хар «камбағал» менамоянд, дар ҳоле ки аслан қофилаи тамаддун аз болои сари ӯ гузаштааст.
Ин ҳикояти Айнӣ, ки Мусулмониён онро ба хонандаи эронӣ мерасонад, ҳушдори бузургест: ҳар гоҳ миллат аз пешрафти ҷаҳон бехабар монад ва хурофотро ба ҷойи дониш бипазирад, ба ҳолати ҳамон деҳқони Бухоро гирифтор мешавад. Ҳолати қисме аз зиёиёни гурезаи тоҷик, ки давраи амириро аз давлати миллӣ ҳам баландтар мешуморанд, аз назари С. Ятимов, як шакли нави ҳамон «бехабарӣ аз реалият» аст, аммо ин дафъа дар сатҳи зиёӣ.
Дар ин тасвирҳо, мубориза бо хурофот маҳдуд ба соҳаи дин нест. Хурофот метавонад ҳар шакл дошта бошад: таърихӣ, сиёсӣ, фикрӣ. Хурофоти таърихӣ – романтизатсияи давраи истибдод; хурофоти сиёсӣ – бовар ба он, ки ифротгароён озодихоҳанд; хурофоти фикрӣ – бовар ба он, ки дониш манъ аст ва танҳо таассуби мазҳабӣ «наҷот» меорад. Зиёӣ, аз назари муаллиф, вазифадор аст, ки ин ҳама қабатҳои хурофотро рахна кунад ва ҷомеаро ба сӯйи ҳақиқат ва худшиносии илмӣ бибарад.
Раҳими Мусулмониён, вақте ба ин ҳақиқат мерасад, ба мубориза бо хурофот мепайвандад. Ӯ бо истифода аз мақолаи Айниву мероси Ибни Сино ва дигар бузургон ба хонандаи эронӣ мефаҳмонад, ки тоҷикон дар 70 соли охир тавонистанд ба миллати соҳибмактабу соҳибилм табдил ёбанд. Ҳамин мавқеъ, яъне, ҳимоят аз ҳақиқат ва радди таҳриф, худ як намунаи амалии муборизаи зиёӣ бо хурофот аст.
Қиссаи ронандаи бесаводи Исфаҳон, ки шеъри Ҳофизро намефаҳмад, аммо адолати зиндагиро ҳис мекунад, таъкид ба ҳамин нуқта аст: бе дониш, бе маърифат, бе хирад ва бидуни андеша инсон ба мавҷи ҷаҳонбиниҳои бегона гирифтор мешавад.
Дар ин ҷо муаллиф ба таври хеле устодона таъкид мекунад, зиндагии миллатҳое, ки аз илм фосила гирифтаанд, рӯ ба торикӣ меорад. Нуқтаи авҷи ин таҳлил дар муқоиса бо намунаҳои Абуалӣ ибни Синову Фирдавсӣ эҷод мешавад. Он бузургон рамзи мубориза бо ҷаҳолатанд ва муаллиф бо шуҷоат таъкид менамояд, ки мардумеро, ки аз ифтихори таърихии худ дур мешавад, ҳар гурӯҳи бадхоҳ ба осонӣ ба дом меандозад.
ВАТАН ҲАМЧУН МЕҲВАРИ МАЪНАВӢ
Яке аз қуллаҳои ҳунарии матн, ки онро ба насиҳатномаи миллӣ табдил медиҳад, вуҷуди як меҳвари доимӣ мебошад ва онро ном Ватан аст. Ҳар қисса, ҳар мулоҳиза, ҳар андеша дар ниҳоят ба ин як нукта мерасад: Ватан модар аст, Ватан сарпаноҳ аст, Ватан умеди охирини мост. Аз ин рӯ, дар тамоми ёддошт мафҳуми Ватан ҷойгоҳи марказӣ дорад. Муаллиф аз аввал то охир ҳар баҳси фикриро ба ин нукта бармегардонад: «ҳисси ватандорӣ меъёри аслии арзиши инсон ва зиёӣ аст».
Дар лаҳзаи вохӯрии муаллиф бо Мусулмониён дар Сафорат, вақте ки ӯ бе тарс ба намояндагии давлатӣ меояд, ин амал на танҳо як қадами шахсӣ, балки як рафтори рамзист: зиёӣ ба сӯйи Ватан бармегардад. Ин рафтор аз рӯйи мантиқ ва аз рӯйи виҷдон «санҷиши ниҳоӣ» барои ҳар рӯшанфикр аст.
Муаллиф дар ёддошт борҳо таъкид мекунад, ки ҳар кас, сарфи назар аз он ки дар куҷост, агар худро тоҷик медонад, бояд аз Ватанаш ифтихор кунад ва худро ба Ватан қарздор бинад. Ҳолатҳое, ки баъзе зиёиёни гуреза дар ғарибӣ барои пайдо кардани нон ва ҷои зист Ватанро таҳқир мекунанд, таърихи онро таҳриф менамоянд ё бадхоҳона аз амалкарди давлати худ бад мегӯянд, ба назари муаллиф, нишонаи кӯрнамакӣ мебошад.
Ватан дар матн фақат як калима нест, балки он маҷмуи ҳамаи арзишҳои таърихӣ, забонӣ, фарҳангӣ ва давлатдорист. Вақте ки муаллиф аз Рӯдакӣ, Фирдавсӣ, Ибни Сино, Носири Хусрав, Айнӣ, Лоҳутӣ, Турсунзода ва Бобоҷон Ғафуров ёд мекунад, ӯ муҳраҳои ақлониву руҳонии ҳамин Ватанро ба саҳна меорад.
Аз ҳамин ҷо хулосаи муҳим ба миён меояд: зиёӣ вақте зиёии ҳақиқӣ аст, ки аз Ватанаш дифоъ кунад, на аз бегонаҳо. Ин дифоъ маънои ҳифзи ҳақиқати таърихӣ, дастовардҳои миллӣ, забони модарӣ ва худшиносии тоҷикиро дорад.
Ҳамин меҳвари ватандорӣ ва хондани ашъори классикони тоҷику форс дар лаби роҳ, дар назди мақбараҳо, дар хондану шунидани ғазалҳои Ҳофиз ва рубоиёти Ибни Сино, ёдоварии Мир Сайид Алии Ҳамадонӣ, яъне, ҳама инҳо як силсила амалҳои рамзии собит кардани ин ҳақиқатанд, ки миллат бидуни Ватан ва Ватан бидуни зиёии содиқ поянда буда наметавонад.
УСЛУБИ НАҚЛ, ШЕВАИ БАДЕӢ ВА АРЗИШИ АДАБӢ
Ёддошти С. Ятимов на танҳо аз ҷиҳати мазмун, инчунин, аз назари услуб ва сохтори адабӣ низ арзандаи таваҷҷуҳ аст. Матн дар услуби насри хотиротӣ ва насри таҳлилӣ ҷой дорад. Муаллиф ба забони нисбатан сода, оммафаҳм, вале бо нигаҳ доштани меъёрҳои сухани адабӣ ва академӣ суҳбат мекунад.
Яке аз хусусиятҳои хоси услуби ӯ гӯш кардани воқеият бо забони ҳикоя аст. Қиссаҳои сафар, мулоқот, суҳбат бо ронанда, муколамаҳои зинда бо Мусулмониён, лаҳзаҳои пур аз табассуму ҳазлу шӯхӣ, аммо дар асл пур аз маъноҳо матнро аз як «матни расмӣ» ба як «асари зинда» табдил медиҳад.
Муаллиф аз иқтибоси шеърҳо аз Ҳофиз, Убайди Зоконӣ, Ибни Сино бисёр моҳирона истифода мекунад. Шеърҳо ба матн маънии хосро зам мекунанд, зеҳни хонандаро ба таърихи муштарак, ба суннати адабӣ ва ба хирадномаи гузаштагон мепайванданд.
Дар баробари ин, С. Ятимов доим аз забони персонажҳо – ронанда, меҳмондор, афроди роҳ истифода мекунад. Ин амал ба матн ранги этнографӣ ва иҷтимоӣ медиҳад. Масалан, забони омехтаи форсии маҳаллӣ ва шеваҳои гуфтугӯии марди исфаҳонӣ нишон медиҳад, ки муаллиф дараҷаи шуур ва ҷаҳонбинии мардумро на ба шакли тасвир, балки ба шакли ҷо додан ба «садои зиндаи онҳо» нишон медиҳад.
Услуби матн, ки омехтаи ҳикоят, таҳлил ва шоҳидии шахсӣ аст, ба сиёсат ва таърих руҳи инсонӣ мебахшад. Ин ҷиҳат аз назари илмӣ низ муҳим аст, зеро таърихи хушку воқеанависона аксар вақт дараҷаи таъсир гузоштан ба эҳсос ва виҷдони хонандаро паст мекунад. Ёддошти С. Ятимов, баръакс, ба таърих «чеҳра» ва «садо» медиҳад.
АДОЛАТ ВА ИНСОНИЯТ
Як паҳлуи хеле ҷолиб ва бисёр нозуки ёддошт он аст, ки муаллиф, новобаста аз мавқеи сиёсии худ, ба қаҳрамони асосӣ – Мусулмониён бо адолат ва инсоният менигарад. Вай метавонист, ки бо забони айбҷӯёна, бо лаҳни айбдоркунӣ ӯро ҳамчун «зиёии хатокарда» беэътибор созад. Вале баръакс, дар тамоми матн эҳтиром ба шахсияти инсон, ба покдилии ӯ, ба арзишҳои илмиаш ҳифз мешавад.
Ин ҷо як ғояи муҳим ба миён меояд: зиёӣ метавонад иштибоҳ кунад, аммо набояд аз ҳақиқат фирор кунад. С. Ятимов ба ҷойи он ки аз мавқеи «ғолиб» ё «дастгоҳи давлатӣ» сухан гӯяд, ба мавқеи як ҳамкасб, як шогирди маънавӣ, як ҳамсуҳбати рӯшанфикр меистад. Ин мавқеъ ба ёддошт имкон медиҳад, ки на танҳо матни сиёсӣ, балки матни ахлоқӣ бошад.
Аз ҷиҳати дипломатӣ, мавқеи муаллиф дар масъалаи бархӯрди Сафорат бо муҳоҷирон низ ҷолиб аст. Ӯ ба русум ва қоидаҳои хидмати дипломатӣ садоқат нишон дода, аз иқдомҳои шитобкорона бар зидди мақолаҳои зиёиёни мухолифи тоҷик худдорӣ мекунад. Ҳадафаш нигоҳ доштани фазои гуфтушунид байни тоҷикон аст, на шиддат бахшидани низоъ. Бо ин кор, ӯ дар амал собит месозад, ки дипломатия ва зиёигарӣ метавонанд бо ҳам дар хидмати сулҳ ва якпорчагии миллӣ қарор гиранд, агар ба ҷойи ҳасад ва кина ҳикмат ва сабр ҳукмфармо бошад.
Этикаи шахсӣ ва сиёсати хирадмандонаи муаллиф дар бархӯрдаш бо «ҷосуси Сафорат» низ дида мешавад. Ӯ ин маълумотро ба қумандони болоӣ намерасонад, бо баҳонаи он ки ин кор метавонад ба муҳити дохилӣ зарар расонад. Ба ҷойи он, масъала дар сатҳи суҳбати рӯшанфикрона бо Мусулмониён ҳал мешавад. Ин раванд, тағйири муколама ба воситаи гуфтугӯи озод (на ба воситаи ҷазо) хоси як ҷаҳонбинии баланд аст, ки ба эҳтироми инсон, ба ҳифзи обрӯ ва ба ҷустуҷӯи роҳи хирад такя дорад.
ПАЁМ БА ЗИЁИЁНИ ИМРӮЗ: АЗ ГУЗАШТА САБАҚ БОЯД ГИРИФТ
Гарчанде ки ёддошт ба солҳои 90 ва даҳаи аввалини истиқлол марбут аст, паёми он маҳдуд ба замони гузашта нест. Баръакс, он барои зиёиёни имрӯз ва фардо мазмун ва арзиши мустақим дорад.
Асар ба таври рӯшан чанд паёми стратегӣ медиҳад. Якум, зиёӣ бояд сатҳи худшиносии миллии худро баланд нигаҳ дорад. Агар ӯ таърихи худро нашиносад, ба осонӣ ба доми «романтикаи бегона» меафтад. Баъзе давраҳои торики таърихро чун давраи тиллоӣ муаррифӣ мекунад ва дастовардҳои воқеии илмӣ, фарҳангӣ ва иҷтимоии давраи муосирро нодида мегирад.
Дуюм, зиёӣ набояд сиёсатро ба пуррагӣ ба дасти мутаассибон вогузорад. Агар зиёӣ аз майдони мубоҳисаҳои сиёсӣ канора бигирад, ин майдон холӣ мемонад ва онро имрӯз ҳам чун солҳои 90 гурӯҳҳое пур хоҳанд кард, ки манфиатҳояшон ба манфиати миллат рост намеояд.
Сеюм, зиёӣ вазифадор аст, ки зидди хурофот истад, ҳатто агар ин кор барояш гарон афтад. Ин мубориза метавонад маънавӣ, илмӣ, публитсистӣ ё ҳатто шахсӣ бошад. Ҷасорати Мусулмониён, ки дар кишваре мисли Эрон мақолаи Айниро нашр мекунад ва дурӯғҳои бархе аз ҳаммиллатони худро бозгӯӣ менамояд, намунаи ин навъи ҷасорат аст.
Чаҳорум, зиёӣ бояд дар баробари давлат мавқеи масъулона дошта бошад. С. Ятимов дар асар нишон медиҳад, ки давлат дар солҳои 90 дар шароити ниҳоят мушкил қарор дошт. Ба ҷои майл кардан ба сӯйи душман, зиёӣ бояд кӯшиш кунад, ки бо забони хирад ва танқиди созанда ба ислоҳи камбудиҳо кумак кунад, на ба суқути давлат.
Аз ин ҳама, хулосаи умумӣ ба миён меояд: бе зиёии бедор, ватандӯст, хирадгаро ва зидди хурофот давлати миллӣ устувор намемонад. Ин паём ҳам барои муҳаққиқони илмҳои иҷтимоӣ, ҳам барои сиёсатмадорон ва ҳам барои омӯзгорону хонандагону донишҷӯён аҳаммияти мустақим дорад.
ХУЛОСА
Ёддошти «Марде шоиста ва зиёие истисноӣ, ё достони ғаму шодӣ» аз чаҳор ҷиҳат арзандаи тавсиф ва таҳқиқи илмӣ аст.
Якум, он ҳуҷҷати таърихии зинда барои давраи оғози Истиқлоли давлатӣ ва ҷанги шаҳрвандии Тоҷикистон мебошад. Ба воситаи як образ – профессор Раҳими Мусулмониён муаллиф симои тамоми табақаи зиёиро бо ҳамаи неру, заъф, фоҷиа ва эҳтимоли наҷоти он нишон медиҳад.
Дуюм, он матни ҷомеашиносӣ ва ахлоқӣ аст. Масъалаҳои худшиносии миллӣ, масъулияти рӯшанфикрон, ватандорӣ, ҳифзи давлат, набарди илму хирад бо хурофот, танқиди муллоёни мутаассиб ва зиёиёни думрав бо истилоҳот, мисолҳои дақиқ ва муассир баррасӣ шудааст.
Сеюм, асар арзиши адабӣ ва эстетикӣ дорад: шеваи нақл, истифодаи ҳикояҳои зинда, иқтибоси шеърҳо, овардани манзараҳои сафар, таваҷҷуҳ ба ҷузъиёти гуфтор ва рафтори одамон, ин ҳама онро ба як намунаи барҷастаи насри хотиротӣ-таҳлилӣ табдил медиҳанд.
Чаҳорум, ёддошт даъвати бевосита ба зиёиёни имрӯз ва фардо аст. Даъвати бедорӣ, масъулият, ватандорӣ ва муборизаи беамон бо хурофот ва ҷаҳолат. Образи Мусулмониён ҳамчун зиёии поквиҷдон, ки иштибоҳ мекунад, аммо ҷасурона ба ҳақиқат бармегардад, барои ҳар касе, ки худро фарзанди фикрии ин миллат медонад, метавонад чун оина ва чун сабақ хидмат кунад.
Дар ин ёддошт нақши зиёиён ҳамчун сутуни маънавии давлат, сипари миллат дар баробари хурофот, ҳамчун муҳофизи ҳақиқат ва ҳидоятгари наслҳо ба ояндаи дурахшон нишон дода шудааст.
Иддаои марказии ин навишта рӯшан аст: миллат танҳо бо хирад зинда мемонад, давлат танҳо бо зиёӣ поянда мемонад, ҷомеае, ки ба хурофот таслим мешавад, худро нобуд мекунад.
Ба ин маъно, ёддошти доктори илмҳои сиёсӣ С. Ятимов на танҳо як хотираи шахсӣ, балки як санади фикрии миллӣ ва як матни арзишманди илмӣ-ахлоқӣ аст, ки барои наслҳои баъдӣ ҳамчун сарчашмаи таҳқиқ ва дастури андешидан ба ояндаи давлату миллат хидмат карда метавонад.
Эҳсон САФАРЗОДА,
номзади илми филология
